← Wróć do filozofii

Piotr Abelard

1079 – 1142 · Le Pallet – Saint-Marcel

Opis

Piotr Abelard (łac. Petrus Abaelardus) był najbardziej błyskotliwym i najbardziej kontrowersyjnym myślicielem XII wieku. Urodził się w Le Pallet koło Nantes w Bretanii jako najstarszy syn rycerza, lecz zrzekł się dziedzictwa, by poświęcić się nauce. Studiował u nominalisty Roscelina z Compiègne, a potem w Paryżu u realisty Wilhelma z Champeaux, którego publicznie pokonał w sporze o uniwersalia. Wkrótce sam stał się najsłynniejszym nauczycielem Paryża i ściągał do siebie studentów z całej Europy.

Jego życie zmieniła miłość do Heloizy, wykształconej siostrzenicy kanonika Fulberta. Mieli syna Astrolabiusza i zawarli potajemny ślub, lecz Fulbert, uważając się za oszukanego, kazał Abelarda okaleczyć. Abelard wstąpił do opactwa Saint-Denis, a Heloiza została mniszką. Ich późniejsze listy należą do najsłynniejszych tekstów średniowiecza, a sam Abelard opisał swoje losy w autobiografii Historia moich nieszczęść.

Jako teolog dwukrotnie został potępiony: w Soissons w 1121 roku musiał własnoręcznie spalić swój traktat o Trójcy, a w Sens w 1141 roku, z inicjatywy Bernarda z Clairvaux, potępiono jego nauki, co potwierdził papież Innocenty II. Schronienie dał mu opat Piotr Czcigodny z Cluny, który pojednał go z Bernardem. Abelard zmarł rok później. Jego metoda stawiania pytań i rozstrzygania sprzeczności stała się fundamentem scholastyki.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - 1079 w Le Pallet koło Nantes (Bretania)
  • Zmarł - 21 kwietnia 1142 w przeoracie Saint-Marcel koło Chalon-sur-Saône
  • Pochowany - najpierw w Paraklecie; od 1817 r. razem z Heloizą na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu
  • Nauczyciele - Roscelin z Compiègne, Wilhelm z Champeaux, Anzelm z Laon
  • Szkoły - Melun, Corbeil, Mont Sainte-Geneviève i szkoła katedralna Notre-Dame w Paryżu
  • Heloiza - ok. 1115–1117 romans i potajemny ślub; syn Astrolabiusz; ok. 1117 okaleczenie z rozkazu Fulberta
  • Klasztory - mnich w Saint-Denis; założył pustelnię Paraklet, którą potem oddał Heloizie; opat Saint-Gildas-de-Rhuys
  • Soissons - 1121, potępienie traktatu o Trójcy, który musiał sam spalić
  • Sens - 1141, potępienie z inicjatywy Bernarda z Clairvaux, potwierdzone przez papieża Innocentego II
  • Uczniowie - m.in. Jan z Salisbury i Arnold z Brescii

Najważniejsze dzieła

Logika

  • ok. 1118–1120 - Logica „Ingredientibus”: komentarze do Porfiriusza, Arystotelesa i Boecjusza; główny wykład nauki o uniwersaliach
  • ok. 1120–1125 - Logica „Nostrorum petitioni sociorum”: nowe ujęcie sporu o uniwersalia, napisane na prośbę studentów
  • przed 1125 - Dialectica: obszerny, samodzielny podręcznik logiki
  • XII w. - Tractatus de intellectibus: krótki traktat o rodzajach poznania umysłowego

Teologia

  • ok. 1120 - Theologia „Summi boni”: pierwszy traktat o Trójcy, spalony w Soissons
  • ok. 1121–1140 - Sic et non: 158 pytań ze sprzecznymi odpowiedziami autorytetów, uzupełniane przez lata
  • ok. 1125 - Theologia christiana: rozszerzona wersja traktatu o Trójcy
  • ok. 1133–1137 - Komentarz do Listu do Rzymian: grzech, łaska i odkupienie
  • ok. 1133–1140 - Theologia scholarium: ostatnia wersja wykładu o Bogu, główny cel ataku Bernarda
  • ok. 1138 - Scito te ipsum (Poznaj samego siebie): etyka intencji
  • ok. 1140 - Expositio in Hexaemeron: wykład opisu stworzenia z Księgi Rodzaju, napisany dla Heloizy
  • 1141 - Wyznanie wiary dla Heloizy, Apologia: obrona po potępieniu w Sens

Pisma osobiste i dla Paraklet

  • ok. 1132 - Historia calamitatum (Historia moich nieszczęść): autobiografia w formie listu pocieszenia do przyjaciela
  • ok. 1132–1137 - Listy Abelarda i Heloizy: korespondencja o miłości, cierpieniu i życiu zakonnym
  • ok. 1130–1140 - Problemata Heloissae: odpowiedzi na 42 pytania biblijne Heloizy i jej mniszek
  • ok. 1130–1140 - Hymnarius Paraclitensis: około 130 hymnów liturgicznych, m.in. O quanta qualia
  • ok. 1130–1140 - Planctus: sześć poetyckich lamentów postaci biblijnych, np. Dawida nad Saulem i Jonatanem
  • ok. 1130–1140 - Kazania: zbiór kazań dla wspólnoty Paraklet
  • ok. 1136–1142 - Dialog między filozofem, Żydem i chrześcijaninem (Collationes): rozmowa o najwyższym dobru i prawie naturalnym

Główne idee

  • Sic et non - „Tak i nie”: 158 pytań teologicznych, przy których zestawił sprzeczne wypowiedzi Pisma i Ojców Kościoła. Czytelnik ma sam rozwiązać sprzeczność przez rozróżnianie znaczeń słów i kontekstu. We wstępie pisze: „przez wątpienie dochodzimy do badania, a przez badanie poznajemy prawdę”.
  • Uniwersalia - Pojęcia ogólne, takie jak „człowiek”, nie są rzeczami (wbrew realizmowi Wilhelma z Champeaux), ale też nie samymi dźwiękami (wbrew Roscelinowi). Są znaczącymi słowami, których podstawą jest rzeczywisty stan, w jakim znajdują się rzeczy jednostkowe.
  • Etyka - W dziele Poznaj samego siebie (Scito te ipsum) twierdzi, że o grzechu decyduje intencja: grzechem jest zgoda na to, o czym wiemy, że jest złe, a nie sam czyn ani samo pożądanie.
  • Odkupienie - W komentarzu do Listu do Rzymian uczy, że Chrystus przez miłość okazaną na krzyżu rozpala w nas wzajemną miłość do Boga. Odrzuca pogląd, że śmierć Chrystusa była okupem zapłaconym diabłu.
  • Teologia - Theologia christiana i Theologia scholarium: próba rozumowego wyjaśnienia Trójcy, która ściągnęła na niego zarzut herezji. Abelard jako jeden z pierwszych użył słowa „teologia” w dzisiejszym sensie.
  • Dialog - Dialog między filozofem, Żydem i chrześcijaninem: rozmowa o najwyższym dobru i o tym, czy rozum naturalny wystarcza do poznania prawdy moralnej.
  • Listy - Historia moich nieszczęść i korespondencja z Heloizą; dla jej klasztoru napisał też hymny i regułę.

Twórczość teologiczna

Abelard był nie tylko logikiem, lecz przede wszystkim teologiem, który chciał, by wiara mogła zdać sprawę z siebie przed rozumem. Uważał, że nie można wierzyć w coś, czego się choć trochę nie rozumie, i że prawdę objawioną trzeba badać tymi samymi narzędziami, którymi bada się każde inne twierdzenie. Ta postawa uczyniła go ojcem metody scholastycznej, ale też naraziła go na zarzut, że poddaje tajemnice wiary osądowi ludzkiego rozumu.

Pisma teologiczne

  • Teologie - Trzy kolejne wersje jednego dzieła o Bogu: Theologia „Summi boni” (ok. 1120, potępiona w Soissons), Theologia christiana (ok. 1125) i Theologia scholarium (lata 30. XII w.). Każda wersja była rozszerzona i poprawiona po krytyce poprzedniej.
  • Sic et non - Zbiór sprzecznych wypowiedzi autorytetów ułożony dla studentów. W prologu podaje zasady interpretacji: trzeba sprawdzić, czy tekst jest autentyczny i dobrze przepisany, czy autor nie zmienił później zdania, czy słowa nie mają różnych znaczeń, czy chodzi o nakaz, czy tylko o radę. Pismo Święte stawia ponad Ojcami Kościoła: w Piśmie nie ma błędu, a jeśli coś wydaje się błędne, winien jest kopista albo nasze niezrozumienie.
  • Komentarz do Rzymian - Commentaria in Epistolam Pauli ad Romanos (lata 30. XII w.): jego główny wykład nauki o grzechu, łasce i odkupieniu.
  • Etyka - Scito te ipsum: teologia moralna oparta na intencji i sumieniu.
  • Dla Heloizy - Problemata Heloissae (odpowiedzi na 42 trudne pytania biblijne Heloizy i jej mniszek), Expositio in Hexaemeron (wykład sześciu dni stworzenia), kazania oraz zbiór około 130 hymnów dla klasztoru Paraklet, wśród nich O quanta qualia.
  • Apologie - Po potępieniu w Sens napisał Wyznanie wiary skierowane do Heloizy, w którym zapewnia: „nie chcę być filozofem, jeśli miałoby mnie to oddzielić od Pawła, ani Arystotelesem, jeśli miałoby mnie to oddzielić od Chrystusa”.

Główne tezy

  • Trójca - Imiona Osób objaśnia przez przymioty: Ojcu przypisuje moc (potentia), Synowi mądrość (sapientia), Duchowi dobroć (benignitas). Krytycy widzieli w tym sprowadzenie Osób do samych przymiotów jednego Boga, czyli powrót do sabelianizmu.
  • Filozofowie pogańscy - Twierdził, że Platon i inni filozofowie przeczuwali prawdę o Trójcy; platońską „duszę świata” porównywał z Duchem Świętym. Także ta myśl znalazła się wśród zarzutów w Sens.
  • Odkupienie - Odrzuca pogląd, że przez grzech diabeł zyskał prawo do człowieka i że śmierć Chrystusa była zapłatą dla niego. Wcielenie i krzyż są najwyższym objawieniem miłości Boga, która pobudza w nas odpowiedź miłości i przez to nas usprawiedliwia. Bernard zarzucał mu, że czyni z Chrystusa tylko wzór do naśladowania.
  • Grzech pierworodny - Potomkowie Adama dziedziczą karę (poena), czyli skłonność do zła i śmiertelność, ale nie jego winę (culpa), bo wina wymaga osobistej zgody.
  • Grzech i niewiedza - Grzechem jest wzgarda Boga wyrażona w zgodzie na to, co uznajemy za złe. Z tego wnioskował, że ci, którzy ukrzyżowali Chrystusa w niewiedzy, nie zgrzeszyli przez sam ten czyn. Ta teza została potępiona.
  • Moc Boga - Twierdził, że Bóg może czynić tylko to, co czyni, i w sposób, w jaki czyni, bo zawsze czyni to, co najlepsze. Przeciwnicy zarzucali mu, że w ten sposób ogranicza wolność Boga.

Spór z Bernardem z Clairvaux

W 1140 roku Wilhelm z Saint-Thierry zwrócił uwagę Bernarda na pisma Abelarda. Bernard zestawił listę jego błędów i wysłał do papieża traktat, znany jako list 190, w którym oskarżał go o mieszanie wiary z dialektyką. Abelard sam zażądał publicznej debaty w Sens w 1141 roku, ale gdy zobaczył, że biskupi już dzień wcześniej potępili przygotowaną listę 19 tez, odmówił obrony i odwołał się do papieża. Innocenty II potwierdził potępienie i nakazał mu milczenie. Mimo to metoda Abelarda przetrwała: przejął ją Piotr Lombard, a przez Sentencje stała się podstawą całej teologii scholastycznej.

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały