Filozofia

Presokratycy (VII – V w. p.n.e.)

• ok. 624–546 p.n.e. - [Tales z Miletu] – Pierwszy filozof Zachodu; zasadą (arche) wszystkiego jest woda.
• ok. 610–546 p.n.e. - [Anaksymander] – Arche jako „bezkres” (apeiron).
• ok. 570–495 p.n.e. - [Pitagoras] – Liczba jako zasada świata; wędrówka dusz.
• ok. 535–475 p.n.e. - [Heraklit z Efezu] – „Wszystko płynie”; Logos i jedność przeciwieństw.
• ok. 515–450 p.n.e. - [Parmenides z Elei] – Byt jest, niebytu nie ma; zmiana to złudzenie zmysłów.
• ok. 490–430 p.n.e. - [Zenon z Elei] – Paradoksy ruchu (Achilles i żółw).
• ok. 460–370 p.n.e. - [Demokryt] – Atomizm – świat złożony z niepodzielnych cząstek i próżni.

Filozofia klasyczna (V – IV w. p.n.e.)

• V w. p.n.e. - [Sofiści (Protagoras, Gorgiasz)] – „Człowiek miarą wszechrzeczy”; relatywizm i sztuka retoryki.
• 469–399 p.n.e. - [Sokrates] – „Wiem, że nic nie wiem”; metoda dialogu, cnota jako wiedza; skazany na śmierć w Atenach.
• 427–347 p.n.e. - [Platon] – Państwo, Fedon, Uczta; teoria idei; założyciel Akademii.
• 384–322 p.n.e. - [Arystoteles] – Metafizyka, Etyka nikomachejska, logika; cztery przyczyny, akt i możność; założyciel Likejonu.

Hellenizm i Rzym (IV w. p.n.e. – III w. n.e.)

• ok. 360–270 p.n.e. - [Pyrron z Elidy] – Twórca sceptycyzmu – wstrzymanie się od sądu prowadzi do spokoju ducha.
• 341–270 p.n.e. - [Epikur] – Szczęście jako przyjemność i brak cierpienia; atomizm.
• ok. 334–262 p.n.e. - [Zenon z Kition] – Założyciel stoicyzmu; życie zgodne z naturą i rozumem.
• 106–43 p.n.e. - [Cyceron] – Przekazał filozofię grecką Rzymowi; O obowiązkach, O naturze bogów.
• ok. 4 p.n.e.–65 n.e. - [Seneka] – Listy moralne do Lucyliusza – stoicka sztuka życia.
• ok. 50–135 - [Epiktet] – Rozróżnienie tego, co od nas zależy, i tego, co nie zależy.
• 121–180 - [Marek Aureliusz] – Cesarz-filozof; Rozmyślania.
• ok. 204–270 - [Plotyn] – Enneady; neoplatonizm – emanacja wszystkiego z Jednego.

Średniowiecze (V – XIV w.)

• 354–430 - [Augustyn z Hippony] – Synteza platonizmu i chrześcijaństwa; czas, pamięć, wola; „wierzę, aby zrozumieć”.
• ok. 480–524 - [Boecjusz] – O pocieszeniu, jakie daje filozofia; spór o uniwersalia.
• 980–1037 - [Awicenna (Ibn Sina)] – Rozróżnienie istoty i istnienia; filozofia i medycyna świata islamu.
• 1033–1109 - [Anzelm z Canterbury] – Dowód ontologiczny na istnienie Boga.
• 1079–1142 - [Piotr Abelard] – Konceptualizm w sporze o uniwersalia; etyka intencji.
• ok. 1096–1160 - [Piotr Lombard] – Cztery księgi sentencji; ujął całą naukę wiary w porządek pytań i odpowiedzi, wzór dla filozofii scholastycznej.
• 1126–1198 - [Awerroes (Ibn Ruszd)] – „Komentator” Arystotelesa; teoria „dwóch prawd”.
• 1138–1204 - [Mojżesz Majmonides] – Przewodnik błądzących – pogodzenie judaizmu z Arystotelesem.
• 1225–1274 - [Tomasz z Akwinu] – Synteza arystotelizmu i wiary; pięć dróg, prawo naturalne.
• ok. 1266–1308 - [Jan Duns Szkot] – Jednoznaczność bytu, haecceitas (jednostkowość).
• ok. 1287–1347 - [Wilhelm Ockham] – Nominalizm; „bytów nie należy mnożyć bez potrzeby”.

Renesans (XV – XVI w.)

• 1401–1464 - [Mikołaj z Kuzy] – O uczonej niewiedzy; zbieżność przeciwieństw w Bogu.
• 1433–1499 - [Marsilio Ficino] – Akademia Platońska we Florencji; przekład dzieł Platona na łacinę.
• 1463–1494 - [Pico della Mirandola] – Mowa o godności człowieka – manifest humanizmu.
• 1469–1527 - [Niccolò Machiavelli] – Książę – polityka oddzielona od moralności.
• 1533–1592 - [Michel de Montaigne] – Próby; sceptycyzm i samopoznanie.
• 1548–1600 - [Giordano Bruno] – Nieskończony wszechświat i wielość światów; spalony w Rzymie.
• 1561–1626 - [Francis Bacon] – Novum Organum – indukcja i metoda naukowa; „wiedza to potęga”.

Filozofia nowożytna (XVII – XVIII w.)

• 1588–1679 - [Thomas Hobbes] – Lewiatan; stan natury jako „wojna wszystkich ze wszystkimi”, umowa społeczna.
• 1596–1650 - [Kartezjusz] – „Myślę, więc jestem”; racjonalizm, dualizm duszy i ciała; ojciec filozofii nowożytnej.
• 1623–1662 - [Blaise Pascal] – Myśli; zakład Pascala, „serce ma swoje racje”.
• 1632–1677 - [Baruch Spinoza] – Etyka; panteizm – Bóg albo natura.
• 1632–1704 - [John Locke] – Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (umysł jako tabula rasa); Dwa traktaty o rządzie.
• 1646–1716 - [Gottfried Wilhelm Leibniz] – Monadologia; harmonia przedustanowiona, „najlepszy z możliwych światów”.
• 1685–1753 - [George Berkeley] – Immaterializm – „istnieć to być postrzeganym”.
• 1694–1778 - [Wolter] – Kandyd; krytyka Kościoła i tolerancja – symbol oświecenia.
• 1711–1776 - [David Hume] – Traktat o naturze ludzkiej; sceptycyzm wobec przyczynowości i indukcji.
• 1712–1778 - [Jean-Jacques Rousseau] – Umowa społeczna, Emil; wola powszechna.
• 1724–1804 - [Immanuel Kant] – Krytyka czystego rozumu; imperatyw kategoryczny; przewrót kopernikański w filozofii.

XIX wiek

• 1770–1831 - [Georg Wilhelm Friedrich Hegel] – Fenomenologia ducha; dialektyka i historia jako rozwój Ducha.
• 1788–1860 - [Arthur Schopenhauer] – Świat jako wola i przedstawienie; pesymizm.
• 1798–1857 - [Auguste Comte] – Pozytywizm; prawo trzech stadiów, początki socjologii.
• 1806–1873 - [John Stuart Mill] – Utylitaryzm, O wolności.
• 1813–1855 - [Søren Kierkegaard] – Albo–albo, Bojaźń i drżenie; ojciec egzystencjalizmu, „skok wiary”.
• 1818–1883 - [Karol Marks] – Kapitał; materializm historyczny i walka klas.
• 1844–1900 - [Friedrich Nietzsche] – Tako rzecze Zaratustra; „Bóg umarł”, wola mocy, nadczłowiek.

XX – XXI wiek

• 1859–1938 - [Edmund Husserl] – Fenomenologia – „z powrotem do rzeczy samych”.
• 1872–1970 - [Bertrand Russell] – Principia Mathematica; logicyzm i filozofia analityczna.
• 1889–1951 - [Ludwig Wittgenstein] – Traktat logiczno-filozoficzny, Dociekania filozoficzne; granice języka.
• 1889–1976 - [Martin Heidegger] – Bycie i czas; pytanie o sens bycia.
• 1893–1970 - [Roman Ingarden] – Polski fenomenolog; Spór o istnienie świata, ontologia dzieła sztuki.
• 1902–1994 - [Karl Popper] – Falsyfikacjonizm; Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie.
• 1905–1980 - [Jean-Paul Sartre] – Byt i nicość; „egzystencja poprzedza istotę”.
• 1908–2000 - [Willard Van Orman Quine] – Dwa dogmaty empiryzmu; naturalizacja epistemologii.
• 1921–2002 - [John Rawls] – Teoria sprawiedliwości; zasłona niewiedzy.
• 1929–2025 - [Alasdair MacIntyre] – Dziedzictwo cnoty – powrót do etyki arystotelesowsko-tomistycznej.
• ur. 1932 - [Alvin Plantinga] – Epistemologia reformowana; wiara w Boga jako przekonanie „właściwie podstawowe”.