← Wróć do filozofii

Augustyn z Hippony

354 – 430 · Doctor gratiae · Tagaste – Hippona

Opis

Aureliusz Augustyn urodził się w Tagaste w rzymskiej Numidii (dziś Souk Ahras w Algierii). Jego ojciec Patrycjusz był poganinem, który przyjął chrzest dopiero przed śmiercią, matka Monika gorliwą chrześcijanką. Rodzice z trudem opłacili mu naukę w Madaurze i Kartaginie, gdzie Augustyn poznał kobietę, z którą żył przez około piętnaście lat i miał syna Adeodata. W wieku dziewiętnastu lat przeczytał dialog Cycerona Hortensjusz, który rozpalił w nim pragnienie mądrości, ale Biblia wydała mu się wtedy prymitywna w porównaniu z klasyczną literaturą.

Przez około dziewięć lat należał do manichejczyków, którzy obiecywali rozumowe wyjaśnienie zła jako odwiecznej zasady walczącej z dobrem. Rozczarowany ich odpowiedziami, uczył retoryki w Kartaginie, potem w Rzymie, a w 384 roku otrzymał posadę mówcy miejskiego w Mediolanie. Tam słuchał kazań biskupa Ambrożego, który nauczył go duchowego czytania Starego Testamentu, i czytał pisma neoplatoników, dzięki którym zrozumiał, że Bóg jest bytem duchowym, a zło brakiem dobra, a nie substancją.

Latem 386 roku, w ogrodzie w Mediolanie, usłyszał dziecięcy głos powtarzający „weź, czytaj” (tolle, lege), otworzył List do Rzymian i przeczytał wezwanie, by przyoblec się w Pana Jezusa Chrystusa (Rz 13,13–14). Po kilku miesiącach rozmów filozoficznych z przyjaciółmi w Kasycjakum przyjął chrzest z rąk Ambrożego w noc wielkanocną 387 roku, razem z synem i przyjacielem Alipiuszem. W drodze powrotnej do Afryki, w Ostii, zmarła Monika.

W Tagaste Augustyn założył wspólnotę życia zakonnego. W 391 roku, gdy przyjechał do Hippony, lud niemal siłą przyprowadził go do biskupa Waleriusza, by przyjął święcenia kapłańskie. Kilka lat później sam został biskupem Hippony i pozostał nim przez ponad trzydzieści lat. Głosił kazania, sądził spory, opiekował się ubogimi, a przy tym prowadził rozległą działalność pisarską, odpowiadając kolejno manichejczykom, donatystom, pelagianom i arianom.

Gdy w 410 roku Goci Alaryka splądrowali Rzym, poganie oskarżali chrześcijan o upadek imperium. Odpowiedzią Augustyna było Państwo Boże, pisane przez trzynaście lat. Zmarł 28 sierpnia 430 roku w Hipponie oblężonej przez Wandalów, odmawiając psalmy pokutne, które kazał wypisać na ścianie swojej celi. Jest najczęściej cytowanym Ojcem Kościoła na Zachodzie: z jego myśli czerpali Grzegorz Wielki, Anzelm, Tomasz z Akwinu, Luter, Kalwin, Pascal i jansenści.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - 13 listopada 354 w Tagaste, Numidia (dziś Souk Ahras, Algieria)
  • Zmarł - 28 sierpnia 430 w Hipponie (Hippo Regius, dziś Annaba), w czasie oblężenia przez Wandalów
  • Relikwie - od VIII w. w Pawii, w bazylice San Pietro in Ciel d'Oro
  • Rodzina - ojciec Patrycjusz, matka św. Monika, syn Adeodat (ok. 372–389)
  • Wykształcenie - Tagaste, Madaura, Kartagina; retoryka i literatura łacińska, słaba znajomość greki
  • 373 - lektura Hortensjusza Cycerona; początek ok. dziewięciu lat w sekcie manichejczyków
  • 383–384 - wyjazd do Rzymu, potem posada mówcy miejskiego w Mediolanie
  • 386 - lektura neoplatoników, nawrócenie w ogrodzie w Mediolanie, pobyt w Kasycjakum
  • 387 - chrzest z rąk Ambrożego w Wielkanoc; śmierć Moniki w Ostii
  • 391 - święcenia kapłańskie w Hipponie
  • 395–396 - biskup pomocniczy, a po śmierci Waleriusza biskup Hippony
  • 411 - konferencja w Kartaginie kończąca spór z donatystami; początek sporu z pelagianami
  • 410–426 - po zdobyciu Rzymu przez Alaryka pisze Państwo Boże
  • Dorobek - ok. 100 dzieł, ponad 250 listów i kilkaset kazań; spis sporządził jego uczeń Possydiusz
  • Doktor Kościoła - jeden z czterech wielkich doktorów Zachodu (ogłoszony w 1298 r.); tytuł Doctor gratiae, doktor łaski
  • Wspomnienie - 28 sierpnia

Najważniejsze dzieła

Pisma najważniejsze

  • 397–401 - Wyznania (Confessiones): trzynaście ksiąg: modlitwa i opowieść o własnym życiu aż do śmierci Moniki (I–IX), rozważania o pamięci (X), czasie (XI) i stworzeniu w Księdze Rodzaju (XII–XIII)
  • ok. 400–420 - O Trójcy (De Trinitate): piętnaście ksiąg; najpierw dowód z Pisma, potem szukanie obrazu Trójcy w ludzkim umyśle
  • 413–426 - Państwo Boże (De civitate Dei): dwadzieścia dwie księgi: krytyka religii i filozofii pogańskiej (I–X) i dzieje dwóch państw od stworzenia do końca świata (XI–XXII)
  • 396–426 - O nauce chrześcijańskiej (De doctrina christiana): podręcznik wykładu Pisma: rzeczy i znaki, zasady interpretacji, retoryka kaznodziei
  • 401–415 - O Księdze Rodzaju dosłownie (De Genesi ad litteram): dwanaście ksiąg o stworzeniu, czasie, duszy i raju
  • 421–422 - Enchiridion o wierze, nadziei i miłości: krótki wykład całej wiary dla Wawrzyńca, ułożony według Credo i Modlitwy Pańskiej
  • 426–427 - Sprostowania (Retractationes): przegląd własnych dzieł w porządku powstania, z poprawkami i komentarzami

Dialogi filozoficzne z okresu nawrócenia

  • 386 - Przeciw akademikom (Contra Academicos): odpowiedź na sceptycyzm: prawdę można poznać
  • 386 - O życiu szczęśliwym (De beata vita): szczęśliwy jest ten, kto posiada Boga
  • 386 - O porządku (De ordine): porządek świata, zło i opatrzność
  • 386–387 - Solilokwia (Soliloquia): rozmowa z własnym rozumem: „pragnę poznać Boga i duszę, nic więcej”
  • 387 - O nieśmiertelności duszy (De immortalitate animae): dowody nieśmiertelności oparte na prawdzie obecnej w umyśle
  • 388 - O wielkości duszy (De quantitate animae): dusza jest niematerialna, a jej „wielkość” to siła działania
  • 388–395 - O wolnej woli (De libero arbitrio): skąd pochodzi zło, skoro Bóg jest dobry: źródłem zła moralnego jest wola
  • 389 - O nauczycielu (De magistro): dialog z synem Adeodatem o znakach i języku; prawdziwym nauczycielem jest Chrystus w nas
  • 390 - O prawdziwej religii (De vera religione): chrześcijaństwo jako prawdziwa filozofia

Przeciw manichejczykom

  • 388 - O obyczajach Kościoła katolickiego i obyczajach manichejczyków: porównanie etyki chrześcijańskiej z manichejską
  • 391 - O pożytku wiary (De utilitate credendi): dlaczego rozsądnie jest wierzyć, zanim się zrozumie
  • ok. 400 - Przeciw Faustowi (Contra Faustum): obszerna obrona Starego Testamentu przed manichejskim biskupem Faustem
  • ok. 405 - O naturze dobra (De natura boni): każda natura jako stworzona przez Boga jest dobra; zło to brak dobra

Przeciw donatystom

  • 400–401 - O chrzcie (De baptismo): sakrament udzielony poza Kościołem jest ważny, bo jego sprawcą jest Chrystus
  • 400–405 - Przeciw listowi Parmeniana, Przeciw pismom Petyliana: polemiki z biskupami donatystów o świętości Kościoła
  • ok. 417 - O karceniu donatystów (List 185): uzasadnienie użycia prawa cesarskiego wobec donatystów, później często przytaczane

Przeciw pelagianom

  • 396 - Do Symplicjana (Ad Simplicianum): przełom w myśli Augustyna: nawet początek wiary jest darem łaski
  • 411–412 - O zasługach i odpuszczeniu grzechów: grzech pierworodny i chrzest dzieci
  • 412 - O duchu i literze (De spiritu et littera): prawo bez łaski zabija, łaska daje miłość, która wypełnia prawo; tekst ważny dla Lutra
  • 415 - O naturze i łasce (De natura et gratia): odpowiedź na dzieło Pelagiusza O naturze
  • 426–427 - O łasce i wolnej woli, O upomnieniu i łasce: dla mnichów z Hadrumetum: łaska nie znosi wolnej woli
  • 428–429 - O przeznaczeniu świętych, O darze wytrwania: przeciw semipelagianom z Galii
  • 421, 429–430 - Przeciw Julianowi, Dzieło niedokończone przeciw Julianowi: spór z Julianem z Eklanum, przerwany śmiercią

Komentarze biblijne i kazania

  • ok. 392–422 - Objaśnienia Psalmów (Enarrationes in Psalmos): komentarz do wszystkich 150 psalmów, w większości wygłoszony jako kazania
  • ok. 406–420 - Komentarz do Ewangelii św. Jana: 124 homilie; główne źródło jego chrystologii
  • 407 - Komentarz do Pierwszego Listu św. Jana: dziesięć homilii o miłości, w tym słynne „kochaj i czyń, co chcesz”
  • 393–394 - O kazaniu Pańskim na górze: wykład Mt 5–7
  • ok. 400 - O zgodności ewangelistów: jak pogodzić różnice między czterema Ewangeliami
  • 391–430 - Kazania (Sermones): zachowało się ponad 500, w tym odkryte w XX w. kazania wydane przez F. Dolbeau
  • 386–430 - Listy (Epistulae): ponad 250 listów, m.in. do Hieronima, Paulina z Noli i urzędników cesarskich

Pisma duszpasterskie i moralne

  • ok. 397 - Reguła (Regula): zasady życia wspólnego; z niej korzystają augustianie, dominikanie i wiele innych zakonów
  • ok. 400 - O pouczaniu początkujących (De catechizandis rudibus): jak przygotowywać katechumenów; wzorcowy wykład dziejów zbawienia
  • 401 - O dobru małżeństwa, O świętym dziewictwie: trzy dobra małżeństwa: potomstwo, wierność i sakrament
  • ok. 395–420 - O kłamstwie, Przeciw kłamstwu: kłamstwo jest zawsze złe, nawet w dobrej intencji
  • 428 - O herezjach (De haeresibus): katalog 88 herezji

Twórczość teologiczna

Teologia Augustyna wyrasta z jego własnego doświadczenia: z niepokoju serca, które szuka Boga, i z odkrycia, że to Bóg pierwszy szukał jego. Prawie wszystkie jego wielkie tematy rozwinęły się w sporach, w których musiał bronić wiary Kościoła, dlatego jego myśl ma dwa oblicza: kontemplacyjne w Wyznaniach i O Trójcy, polemiczne w pismach przeciw heretykom.

Główne tematy

  • Łaska - Człowiek po grzechu Adama nie może własnymi siłami ani uwierzyć, ani wytrwać w dobru. Łaska nie jest tylko zewnętrzną pomocą, jak nauczanie czy przykład, ale wewnętrznym działaniem Boga, który „wlewa miłość w nasze serca” (Rz 5,5) i uzdrawia wolę. Łaska nie niszczy wolności, lecz ją wyzwala: prawdziwie wolny jest ten, kto kocha dobro.
  • Grzech pierworodny - Wszyscy ludzie zgrzeszyli „w Adamie” i rodzą się z winą i skłonnością do zła (pożądliwością). Dlatego także dzieci potrzebują chrztu. Augustyn ukształtował zachodnie pojęcie grzechu pierworodnego, opierając się na łacińskim przekładzie Rz 5,12.
  • Przeznaczenie - Bóg od wieków wybrał z „masy potępienia” tych, których z miłosierdzia zbawia, a wytrwanie do końca jest Jego szczególnym darem. Innych sprawiedliwie pozostawia w grzechu. Ta nauka, rozwinięta w ostatnich latach życia, wywołała sprzeciw już za jego życia i powracała w sporach o łaskę w średniowieczu, w reformacji i w jansenizmie.
  • Trójca - Bóg jest jedną istotą w trzech Osobach, które różnią się tylko relacjami: Ojciec rodzi, Syn jest rodzony, a Duch Święty pochodzi od Ojca i od Syna jako ich wzajemna miłość. Obraz Trójcy odnajduje w ludzkim umyśle: pamięci, rozumie i woli, które są jednym umysłem. Ta myśl stała się podstawą zachodniej nauki o pochodzeniu Ducha także od Syna (Filioque).
  • Kościół - Przeciw donatystom uczy, że Kościół na ziemi jest „mieszanym ciałem”, w którym aż do sądu ziarno rośnie razem z kąkolem. Świętość Kościoła nie zależy od świętości jego sług. Kościół jest Ciałem Chrystusa, a Chrystus z Kościołem tworzą „całego Chrystusa” (Christus totus).
  • Sakramenty - Sakrament to widzialny znak niewidzialnej łaski. Ponieważ prawdziwym szafarzem jest Chrystus, chrzest udzielony przez heretyka lub niegodnego kapłana jest ważny i nie powtarza się go, choć poza jednością Kościoła nie przynosi zbawienia. O Eucharystii mówi jako o sakramencie Ciała Chrystusa i zarazem znaku jedności Kościoła: „bądźcie tym, co widzicie, i przyjmujcie to, czym jesteście”.
  • Pismo Święte - Celem całego Pisma jest miłość Boga i bliźniego; interpretacja, która nie buduje tej miłości, jest błędna. Gdy tekst jest niejasny, należy go objaśniać przez jaśniejsze miejsca Pisma, regułę wiary i nauczanie Kościoła. Dosłowne znaczenie nie wyklucza duchowego.
  • Stworzenie - Bóg stworzył świat z niczego i razem ze światem stworzył czas, dlatego pytanie, co Bóg robił przed stworzeniem, nie ma sensu. W stworzeniu złożył „zarodkowe racje” (rationes seminales), z których rozwijają się później byty.
  • Dwa państwa - Ludzkość dzieli się na dwie społeczności według tego, co kocha: „dwie miłości zbudowały dwa państwa”. Państwo ziemskie kocha siebie aż do wzgardy Boga, Państwo Boże kocha Boga aż do wzgardy siebie. Oba są wymieszane w historii i rozdzielą się dopiero na sądzie ostatecznym. Żadne państwo polityczne, także chrześcijańskie cesarstwo, nie jest Państwem Bożym.
  • Rzeczy ostateczne - Tysiąc lat z Apokalipsy (Ap 20) rozumie jako czas Kościoła między pierwszym a drugim przyjściem Chrystusa, a nie przyszłe ziemskie królestwo. Ten pogląd przyjął niemal cały zachodni Kościół.
  • Wojna sprawiedliwa - Wojna może być dopuszczalna tylko jako zło konieczne: gdy prowadzi ją prawowita władza, w słusznej sprawie i z intencją przywrócenia pokoju. Tę myśl rozwinął później Tomasz z Akwinu.

Wielkie spory

  • Manichejczycy - Przeciw dualizmowi dwóch zasad broni, że wszystko, co istnieje, jest dobre jako stworzenie Boga, a zło jest brakiem dobra i skutkiem złej woli. Broni też Starego Testamentu jako księgi tego samego Boga.
  • Donatyści - Afrykański Kościół rozłamowy, który uznawał tylko sakramenty kapłanów niesplamionych odstępstwem w czasie prześladowań. Augustyn bronił jedności Kościoła i ważności sakramentów; na konferencji w Kartaginie w 411 r. sprawa została rozstrzygnięta przeciw donatystom.
  • Pelagianie - Pelagiusz, Celestiusz i Julian z Eklanum uczyli, że człowiek może bez grzechu wypełniać przykazania własną wolą, a grzech Adama zaszkodził potomkom tylko złym przykładem. Spór doprowadził do potępienia pelagianizmu przez synody afrykańskie (Kartagina 418) i papieża Zozyma.
  • Arianie - W ostatnich latach, gdy do Afryki przybywali ariańscy Goci i Wandalowie, prowadził dysputę z biskupem Maksyminem (ok. 427–428) i pisał przeciw jego nauce.

Filozofia

Augustyn nie oddzielał filozofii od teologii: dla niego prawdziwa filozofia to miłość Mądrości, a Mądrością jest Bóg. Z neoplatonizmu przejął pojęcia i metodę, ale poprawiał je w świetle wiary w stworzenie, wcielenie i łaskę.

  • Pewność - Przeciw sceptykom zauważa, że nawet jeśli się mylę, to istnieję, bo kto nie istnieje, nie może się mylić (si fallor, sum). Ten argument wyprzedza o ponad tysiąc lat „myślę, więc jestem” Kartezjusza.
  • Iluminacja - Wiecznych i niezmiennych prawd, takich jak prawdy matematyki, nie czerpiemy ze zmysłów ani nie tworzymy ich sami. Widzimy je w świetle Boga, który oświeca umysł tak, jak słońce oświetla rzeczy dla oka.
  • Zło - Zło nie jest substancją, lecz brakiem dobra (privatio boni). Zło moralne pochodzi z woli, która odwraca się od Boga, najwyższego dobra, ku dobrom niższym.
  • Czas - W XI księdze Wyznań pyta, czym jest czas, skoro przeszłości już nie ma, a przyszłości jeszcze nie ma. Odpowiada, że czas istnieje w duszy jako jej „rozciągnięcie”: pamięć przeszłości, uwaga na teraźniejszość i oczekiwanie przyszłości.
  • Pamięć - W X księdze Wyznań opisuje pamięć jako ogromny wewnętrzny pałac, w którym człowiek odnajduje siebie i szuka w nim Boga. Bóg jest jednak, jak pisze w III księdze, „bardziej wewnętrzny niż to, co we mnie najbardziej wewnętrzne”.
  • Wola i miłość - Człowiek jest tym, co kocha: „moja miłość jest moim ciężarem, ona mnie niesie, dokądkolwiek idę”. Cnota to uporządkowana miłość (ordo amoris), która kocha każdą rzecz na właściwym miejscu.
  • Język - W O nauczycielu i O nauce chrześcijańskiej tworzy jedną z pierwszych teorii znaku: znak to rzecz, która poza wrażeniem, jakie wywiera na zmysły, przywodzi na myśl coś innego. Fragment Wyznań o tym, jak uczył się mówić, otwiera Dociekania filozoficzne Wittgensteina.
  • Historia - Jako pierwszy przedstawił dzieje ludzkości jako jedną, sensowną historię zmierzającą do celu, a nie jako wieczny powrót tych samych cykli.

Słynne cytaty

„Stworzyłeś nas bowiem dla siebie i niespokojne jest serce nasze, dopóki nie spocznie w Tobie.”
Wyznania I, 1
„Późno Cię umiłowałem, Piękności tak dawna, a tak nowa, późno Cię umiłowałem!”
Wyznania X, 27
„Daj, co rozkazujesz, i rozkazuj, co chcesz.”
Wyznania X, 29; to zdanie oburzyło Pelagiusza
„Czym więc jest czas? Jeśli nikt mnie o to nie pyta, wiem. Jeśli pytającemu usiłuję wytłumaczyć, nie wiem.”
Wyznania XI, 14
„Jeśli się mylę, to jestem.”
Państwo Boże XI, 26
„Dwie miłości zbudowały dwa państwa: ziemskie, miłość siebie aż do wzgardy Boga, a niebieskie, miłość Boga aż do wzgardy siebie.”
Państwo Boże XIV, 28
„Kochaj i czyń, co chcesz.”
Komentarz do Pierwszego Listu św. Jana 7, 8
„Zrozum, abyś uwierzył; uwierz, abyś zrozumiał.”
Kazanie 43, 9

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały