← Wróć do filozofii

Mojżesz Majmonides

1138 – 1204 · Rambam · Kordoba – Fustat

Opis

Mojżesz Majmonides (hebr. Mosze ben Majmon, w skrócie Rambam; arab. Abu Imran Musa ibn Majmun) był najwybitniejszym żydowskim filozofem i prawnikiem średniowiecza, a zarazem lekarzem. Urodził się w Kordobie w muzułmańskiej Hiszpanii. Gdy w 1148 roku miasto zdobyli Almohadzi, którzy zmuszali Żydów i chrześcijan do przejścia na islam, jego rodzina rozpoczęła wieloletnią tułaczkę, przez Andaluzję, Fez w Maroku i Ziemię Świętą, aż osiadła w Fustacie (Stary Kair) w Egipcie.

W Egipcie Majmonides stał się przywódcą tamtejszej społeczności żydowskiej i nadwornym lekarzem w otoczeniu sułtana Saladyna. Po śmierci brata Dawida, kupca, który utonął w Oceanie Indyjskim wraz z majątkiem rodziny, utrzymywał bliskich z praktyki lekarskiej, jednocześnie pisząc swoje główne dzieła.

Jego celem było pogodzenie objawienia Tory z filozofią Arystotelesa, znaną mu przez filozofów arabskich, zwłaszcza al-Farabiego i Awicennę. Wpływ Majmonidesa wykroczył daleko poza judaizm: Przewodnik błądzących, przełożony na łacinę, czytali Albert Wielki i Tomasz z Akwinu, który cytuje „Rabbiego Mojżesza” w swoich pismach. W tradycji żydowskiej mówi się o nim: „Od Mojżesza do Mojżesza nie powstał nikt taki jak Mojżesz”.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - 1138 w Kordobie (część źródeł podaje 1135)
  • Zmarł - 13 grudnia 1204 w Fustacie; według tradycji pochowany w Tyberiadzie
  • Wędrówka - 1148 ucieczka przed Almohadami → ok. 1160 Fez → 1165 Ziemia Święta → Egipt
  • Zawód - rabin, sędzia, przywódca społeczności żydowskiej Egiptu, lekarz nadworny
  • Inspiracje - Arystoteles, al-Farabi, Awicenna
  • Komentarz - Komentarz do Miszny, ukończony 1168, po arabsku; zawiera słynne 13 zasad wiary
  • Miszne Tora - ok. 1180, po hebrajsku – 14 ksiąg uporządkowanego prawa żydowskiego
  • Przewodnik - Przewodnik błądzących, ok. 1190, po arabsku (alfabetem hebrajskim); hebr. More newuchim, arab. Dalalat al-ha'irin
  • Inne pisma - List do Jemenu (1172), Księga przykazań, liczne traktaty medyczne
  • Recepcja - hebrajski przekład Przewodnika Samuela ibn Tibbona (1204); przekład łaciński czytał Tomasz z Akwinu
  • Spór - „kontrowersja majmonidejska” – w 1232 r. w Montpellier spalono jego dzieła filozoficzne

Najważniejsze dzieła

Prawo i religia

  • ok. 1165 - List o męczeństwie (Iggeret ha-szemad): do Żydów zmuszanych przez Almohadów do przyjęcia islamu; uczy, że wymuszone wyznanie nie odbiera przynależności do Izraela, ale wzywa do ucieczki tam, gdzie można żyć według Tory
  • 1168 - Komentarz do Miszny (Kitab as-siradż): pierwsze wielkie dzieło, pisane po arabsku przez dziesięć lat wędrówki; we wstępie do dziesiątego rozdziału traktatu Sanhedryn (Perek Chelek) podaje trzynaście zasad wiary
  • 1168 - Osiem rozdziałów (Szemona perakim): wstęp do traktatu Pirke awot w Komentarzu do Miszny; etyka złotego środka inspirowana Arystotelesem
  • ok. 1170 - Księga przykazań (Sefer ha-micwot): wyliczenie i uzasadnienie 613 przykazań Tory, przygotowanie do Miszne Tora
  • 1172 - List do Jemenu (Iggeret Teman): pocieszenie dla prześladowanej wspólnoty jemeńskiej i ostrzeżenie przed fałszywym mesjaszem
  • ok. 1180 - Miszne Tora (Jad ha-chazaka): czternaście ksiąg po hebrajsku obejmujących całe prawo żydowskie; pierwsza, Księga wiedzy, mówi o Bogu, etyce i studium Tory
  • od 1170 - Responsy: kilkaset odpowiedzi na pytania prawne i religijne nadsyłane z całego świata żydowskiego

Filozofia

  • XII w. - Traktat o logice (Millot ha-higgajon): krótki podręcznik logiki arystotelesowskiej; autorstwo Majmonidesa bywa kwestionowane
  • ok. 1190 - Przewodnik błądzących (Dalalat al-ha'irin): główne dzieło filozoficzne, omówione w osobnej ramce poniżej
  • 1191 - Traktat o zmartwychwstaniu (Maamar techijat ha-metim): odpowiedź na zarzut, że w Miszne Tora pomniejszył wiarę w zmartwychwstanie ciał
  • 1199 - List do Samuela ibn Tibbona: wskazówki dla tłumacza Przewodnika: jak przekładać sens, a nie słowo po słowie, i których filozofów warto czytać

Medycyna

  • 1187–1190 - Aforyzmy medyczne (Pirke Mosze): około 1500 zasad zebranych głównie z Galena, z własnymi uwagami krytycznymi
  • ok. 1190 - Traktat o astmie: porady dla chorego dostojnika: dieta, klimat, tryb życia
  • 1198 - O zachowaniu zdrowia (Regimen sanitatis): napisany dla sułtana al-Afdala, syna Saladyna; zdrowie ciała i duszy
  • 1199 - O truciznach i ich odtrutkach: pierwsza pomoc przy ukąszeniach i zatruciach
  • XII w. - Objaśnienie nazw leków: słownik nazw roślin i lekarstw w kilku językach

Przewodnik błądzących

Dzieło Majmonides napisał dla swojego ucznia Józefa ben Judy, człowieka wierzącego, który zgłębił filozofię i był „zakłopotany”, bo dosłowne rozumienie Biblii kłóciło się z tym, czego uczył go rozum. Przewodnik nie jest więc podręcznikiem dla początkujących, lecz listem do wykształconego czytelnika. We wstępie autor uprzedza, że część rzeczy wyraża celowo niejasno, a nawet pozostawia w tekście pozorne sprzeczności, aby głębsze treści odczytał tylko ten, kto jest do nich przygotowany.

  • Część I - Wyjaśnia biblijne wyrażenia przypisujące Bogu ciało, miejsce i uczucia (np. „oblicze”, „ręka”, „zstąpił”) jako przenośnie. O Bogu można orzekać tylko atrybuty negatywne, mówić, czym nie jest, co stanowi klasyczny wykład teologii negatywnej.
  • Część II - Dowody istnienia, jedności i bezcielesności Boga oparte na fizyce Arystotelesa. Majmonides twierdzi, że ani wieczności świata, ani jego stworzenia nie da się dowieść, i przyjmuje stworzenie z niczego za Pismem. Omawia też naturę proroctwa.
  • Część III - Wizja rydwanu z Księgi Ezechiela, opatrzność i problem zła (z interpretacją Księgi Hioba) oraz rozumne uzasadnienie przykazań Tory. Najwyższą doskonałością człowieka jest poznanie Boga, z którego wypływa naśladowanie Jego miłosierdzia i sprawiedliwości.

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały