← Wróć do filozofii

Tomasz z Akwinu

1225 – 1274 · Doctor angelicus · Roccasecca – Fossanova

Opis

Tomasz urodził się w 1224 lub 1225 roku w zamku Roccasecca koło Akwinu, między Rzymem a Neapolem, jako najmłodszy syn hrabiego Landulfa z Akwinu i Teodory z neapolitańskiego rodu Caracciolo. Rodzina miała wobec niego jasny plan: w wieku około pięciu lat oddano go jako oblata do opactwa benedyktynów na Monte Cassino, w nadziei, że kiedyś zostanie jego opatem, co przyniosłoby rodowi wpływy i dochody. Gdy w 1239 roku cesarz Fryderyk II wypędził mnichów z Monte Cassino, Tomasz rozpoczął studia na uniwersytecie w Neapolu. Tam poznał dwie rzeczy, które ukształtowały całe jego życie: pisma Arystotelesa, dopiero co przyswajane na Zachodzie, i nowy zakon dominikanów, czyli Zakon Kaznodziejski, który żył w ubóstwie, z jałmużny, i poświęcał się studium i głoszeniu prawdy.

W 1244 roku, mając około dziewiętnastu lat, wstąpił do dominikanów. Dla rodziny była to hańba: zamiast bogatego opactwa wybrał zakon żebraczy. Gdy był w drodze do Paryża, bracia porwali go i przez około rok trzymali w zamkach rodzinnych. Według tradycji podesłali mu nawet kobietę, by złamać jego postanowienie, a on przepędził ją głownią z kominka. W końcu rodzina ustąpiła i w 1245 roku Tomasz mógł wyjechać do Paryża, a potem do Kolonii, gdzie studiował u Alberta Wielkiego. Koledzy nazywali milczącego i potężnie zbudowanego studenta „niemym wołem”, na co Albert miał odpowiedzieć: „Ten wół jeszcze tak zaryczy, że jego ryk usłyszy cały świat”.

Od 1252 roku wykładał w Paryżu Sentencje Piotra Lombarda, a w 1256 roku został magistrem teologii. Bronił prawa zakonów żebraczych do nauczania na uniwersytecie przeciw Wilhelmowi z Saint-Amour. W latach 1259–1268 nauczał we Włoszech: w Neapolu, Orvieto, gdzie pracował przy dworze papieża Urbana IV, i w Rzymie. Tam napisał Summę przeciw poganom i rozpoczął Summę teologii, a dla papieża ułożył oficjum na nowe święto Bożego Ciała. W latach 1268–1272 ponownie wykładał w Paryżu, w czasie najgorętszych sporów: z łacińskimi awerroistami, którzy głosili, że wszyscy ludzie mają jeden wspólny intelekt, i z teologami, którym jego arystotelizm wydawał się zbyt śmiały. W 1272 roku wrócił do Neapolu, by założyć tam studium generalne zakonu.

Pisał i dyktował niezwykle dużo, często kilku sekretarzom jednocześnie; jego dzieła liczą ponad osiem milionów słów. 6 grudnia 1273 roku, podczas Mszy, przeżył coś, o czym nie chciał mówić, i przestał pisać. Swojemu sekretarzowi Reginaldowi z Piperno wyjaśnił tylko, że wszystko, co napisał, wydaje mu się słomą w porównaniu z tym, co zobaczył. Summa teologii pozostała nieukończona. Kilka tygodni później, w drodze na Sobór Lyoński II, na który wezwał go papież Grzegorz X, zachorował i zmarł 7 marca 1274 roku w opactwie cystersów w Fossanova, mając niespełna pięćdziesiąt lat.

Trzy lata po jego śmierci biskup Paryża Stefan Tempier potępił 219 tez filozoficznych, z których kilka odpowiadało poglądom Tomasza, a w Oksfordzie podobne potępienie ogłosił arcybiskup Robert Kilwardby. Dominikanie stanęli jednak w jego obronie, a w 1323 roku papież Jan XXII ogłosił go świętym. W 1567 roku Pius V uznał go za doktora Kościoła, a w 1879 roku Leon XIII w encyklice Aeterni Patris wskazał jego myśl jako wzór filozofii chrześcijańskiej. Od jego imienia pochodzi nazwa tomizmu, jednego z najtrwalszych nurtów w dziejach filozofii.

Najważniejsze fakty

  • Imię - łac. Thomas de Aquino; „z Akwinu” oznacza ród, a nie nazwisko, stąd „tomizm”, a nie „akwinizm”
  • Urodzony - 1224 lub 1225 w zamku Roccasecca koło Akwinu, Królestwo Sycylii
  • Zmarł - 7 marca 1274 w opactwie cystersów w Fossanova, w drodze na Sobór Lyoński II
  • Rodzina - ojciec Landulf, hrabia Akwinu; matka Teodora z rodu Caracciolo; kilku starszych braci i sióstr
  • ok. 1230 - oblat w opactwie benedyktynów na Monte Cassino
  • 1239–1244 - studia sztuk wyzwolonych na uniwersytecie w Neapolu; poznaje Arystotelesa i dominikanów
  • 1244 - wstąpienie do dominikanów; porwanie przez braci i ok. roczne uwięzienie
  • 1245–1252 - studia w Paryżu i Kolonii u Alberta Wielkiego
  • 1252–1256 - bakałarz w Paryżu, wykłady o Sentencjach Lombarda
  • 1256–1259 - pierwsza katedra magistra teologii w Paryżu
  • 1259–1268 - Neapol, Orvieto, Rzym; Summa przeciw poganom, początek Summy teologii
  • 1264 - oficjum na uroczystość Bożego Ciała dla papieża Urbana IV
  • 1268–1272 - druga katedra w Paryżu; spory z awerroistami i franciszkańskimi augustynistami
  • 1272–1273 - studium dominikańskie w Neapolu
  • 6 grudnia 1273 - doświadczenie w czasie Mszy; przestaje pisać
  • 1277 - potępienia w Paryżu i Oksfordzie obejmują kilka jego tez
  • 1323 - kanonizacja przez papieża Jana XXII
  • 1567 - Pius V ogłasza go doktorem Kościoła
  • 1879 - encyklika Aeterni Patris Leona XIII; odrodzenie tomizmu
  • Tytuły - Doctor angelicus (doktor anielski), Doctor communis (doktor powszechny); patron szkół i uczelni katolickich
  • Relikwie - od 1369 r. w kościele jakobinów w Tuluzie
  • Wspomnienie - 28 stycznia (dzień przeniesienia relikwii)
  • Nauczyciel - Albert Wielki
  • Sekretarz - Reginald z Piperno, który po śmierci Tomasza uzupełnił Summę teologii

Najważniejsze dzieła

Dorobek Tomasza liczy około stu dzieł. Poniżej najważniejsze, w układzie tematycznym; daty są przybliżone.

Wielkie syntezy

  • 1252–1256 - Komentarz do Sentencji (Scriptum super libros Sententiarum): pierwsze wielkie dzieło: wykład całej teologii w porządku czterech ksiąg Piotra Lombarda
  • 1259–1265 - Summa przeciw poganom (Summa contra Gentiles): cztery księgi o prawdzie wiary katolickiej przeciw błędom niewierzących; trzy pierwsze rozwijają to, co rozum może poznać o Bogu, stworzeniu i celu człowieka, czwarta tajemnice dostępne tylko przez objawienie
  • 1265–1273 - Summa teologii (Summa theologiae): główne dzieło, „podręcznik dla początkujących”; trzy części, ponad 500 kwestii i około 2600 artykułów; nieukończona, przerwana na sakramencie pokuty, uzupełniona przez Reginalda z Piperno
  • 1265–1273 - Kompendium teologii (Compendium theologiae): krótki wykład wiary ułożony według wiary, nadziei i miłości; nieukończony

Kwestie dyskutowane

  • 1256–1259 - O prawdzie (De veritate): 29 kwestii o prawdzie, poznaniu, opatrzności, sumieniu, łasce i woli
  • 1265–1266 - O mocy Boga (De potentia): stworzenie, cuda, Trójca i wszechmoc
  • 1266–1267 - O duszy (Quaestiones disputatae de anima): dusza jako forma ciała i jej nieśmiertelność
  • 1267–1268 - O stworzeniach duchowych: aniołowie i dusza ludzka
  • ok. 1270 - O złu (De malo): natura zła, grzech pierworodny, grzechy główne
  • 1271–1272 - O cnotach (De virtutibus): cnoty w ogólności, miłość, upomnienie braterskie, nadzieja
  • 1272 - O zjednoczeniu Słowa Wcielonego: jedność osoby i bytu w Chrystusie
  • 1256–1272 - Kwestie quodlibetalne (Quodlibeta): dwanaście zbiorów odpowiedzi na dowolne pytania stawiane przez słuchaczy w czasie publicznych dysput

Krótkie traktaty filozoficzne

  • 1252–1256 - O bycie i istocie (De ente et essentia): młodzieńczy traktat, w którym formułuje rozróżnienie istoty i istnienia; klucz do całej jego metafizyki
  • ok. 1255 - O zasadach natury (De principiis naturae): materia, forma, przyczyny według Arystotelesa
  • 1270 - O jedności intelektu przeciw awerroistom: przeciw Sigerowi z Brabantu: każdy człowiek ma własny intelekt, który jest władzą jego duszy
  • 1271 - O wieczności świata (De aeternitate mundi): rozum nie może dowieść ani wieczności świata, ani jego początku w czasie; o stworzeniu w czasie wiemy z wiary
  • 1271–1273 - O substancjach oddzielonych: o aniołach, polemika z Platonem i Awicebronem
  • 1267 - O królowaniu (De regno): list do króla Cypru o władzy, dobru wspólnym i tyranii; ukończony przez ucznia

Komentarze do Arystotelesa i innych filozofów

  • 1267–1273 - Komentarze do Arystotelesa: dwanaście komentarzy, m.in. do O duszy, Fizyki, Metafizyki, Etyki nikomachejskiej, Polityki, Analityk wtórych i Hermeneutyki; korzystał z nowych przekładów Wilhelma z Moerbeke
  • 1257–1259 - Komentarz do „O Trójcy” Boecjusza: o relacji wiary i nauk, podział nauk teoretycznych
  • ok. 1265–1268 - Komentarz do „Imion Bożych” Pseudo-Dionizego: teologia imion Boga i droga negacji
  • 1272 - Komentarz do Księgi o przyczynach (Liber de causis): jako pierwszy rozpoznał, że księga ta nie jest dziełem Arystotelesa, lecz pochodzi od Proklosa

Komentarze biblijne

  • 1251–1252 - Komentarz do Izajasza, do Jeremiasza i Lamentacji: pierwsze prace z czasów Kolonii
  • 1263–1265 - Komentarz do Księgi Hioba: wykład dosłowny; Hiob jako księga o Bożej opatrzności
  • 1262–1267 - Złoty łańcuch (Catena aurea): komentarz do czterech Ewangelii złożony z cytatów Ojców greckich i łacińskich, dla papieża Urbana IV
  • 1269–1270 - Wykład Ewangelii św. Mateusza: zapis wykładów paryskich
  • 1270–1272 - Wykład Ewangelii św. Jana (Lectura super Ioannem): jeden z jego najgłębszych komentarzy
  • 1265–1273 - Komentarze do Listów św. Pawła: do wszystkich listów; komentarz do Listu do Rzymian uchodzi za szczyt jego egzegezy
  • 1272–1273 - Komentarz do Psalmów: do Psalmów 1–54, nieukończony

Pisma polemiczne

  • 1256 - Przeciw zwalczającym kult Boży i życie zakonne: obrona zakonów żebraczych przed Wilhelmem z Saint-Amour
  • 1263–1264 - Przeciw błędom Greków: dla Urbana IV; o pochodzeniu Ducha Świętego i prymacie papieża
  • ok. 1265 - O racjach wiary (De rationibus fidei): dla misjonarzy wśród muzułmanów: jak bronić wiary w Trójcę, Wcielenie i Eucharystię
  • 1269–1270 - O doskonałości życia duchowego: doskonałość polega na miłości; obrona ślubów zakonnych

Liturgia i kaznodziejstwo

  • 1264 - Oficjum na uroczystość Bożego Ciała: hymny Pange lingua (z ostatnimi zwrotkami Tantum ergo), Sacris solemniis, Verbum supernum i sekwencja Lauda Sion
  • tradycja - Adoro te devote: hymn eucharystyczny przypisywany Tomaszowi; autorstwo nie jest pewne
  • 1273 - Kazania o Credo, Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Dekalogu: wygłoszone po włosku w Neapolu w czasie Wielkiego Postu
  • 1252–1273 - Kazania (Sermones): kilkadziesiąt kazań uniwersyteckich i okolicznościowych

Summa teologii

Summa teologii ma układ koła: wszystko wychodzi od Boga i do Boga powraca. Część I mówi o Bogu i o tym, jak rzeczy od Niego pochodzą; część II o ruchu stworzenia rozumnego ku Bogu; część III o Chrystusie, który jako człowiek jest dla nas drogą do Boga.

  • Część I (Prima) - Teologia jako nauka; istnienie Boga i pięć dróg; przymioty Boga; Trójca; stworzenie; aniołowie; dzieło sześciu dni; człowiek, dusza i poznanie; rządy Boże nad światem.
  • Część I-II (Prima secundae) - Cel człowieka, czyli szczęście; czyny ludzkie, wola i sumienie; uczucia (namiętności); sprawności, cnoty i wady; grzech; prawo wieczne, naturalne, ludzkie i Boże; łaska.
  • Część II-II (Secunda secundae) - Cnoty teologalne: wiara, nadzieja, miłość; cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie, z ich częściami i przeciwnymi im grzechami; charyzmaty; życie czynne i kontemplacyjne; stany życia.
  • Część III (Tertia) - Wcielenie; życie, męka i zmartwychwstanie Chrystusa; sakramenty w ogólności; chrzest, bierzmowanie, Eucharystia, pokuta (przerwana). Dodatek (Supplementum) ułożony po śmierci Tomasza z jego Komentarza do Sentencji.
  • Budowa artykułu - Każdy artykuł zaczyna się od pytania („Czy Bóg istnieje?”), potem następują zarzuty przeciw stanowisku Tomasza (Videtur quod), argument z autorytetu (Sed contra), właściwy wykład (Respondeo) i odpowiedzi na zarzuty. Metoda ta wyrasta z Sic et non Abelarda.

Filozofia

Tomasz przyjął filozofię Arystotelesa, którą jego współcześni uważali za niebezpieczną, i przekształcił ją od środka, łącząc z myślą Augustyna, neoplatonizmu, Majmonidesa i filozofów arabskich. Nie był jednak tylko komentatorem: jego metafizyka istnienia jest oryginalnym osiągnięciem, którego u Arystotelesa nie ma.

Główne tematy

  • Wiara i rozum - Są dwa porządki poznania: rozum poznaje to, co wynika ze świata i z natury, wiara przyjmuje to, co objawił Bóg. Prawda jest jedna, więc nie mogą być ze sobą sprzeczne. Rozum może dowieść „przedsionków wiary” (praeambula fidei), takich jak istnienie Boga, Jego jedność i nieśmiertelność duszy; tajemnic wiary, takich jak Trójca i Wcielenie, rozum nie odkryje, ale może je bronić i wyjaśniać. „Łaska nie niszczy natury, lecz ją doskonali”.
  • Istota i istnienie - W każdym stworzeniu trzeba odróżnić to, czym rzecz jest (istotę), od tego, że jest (istnienie, esse). Istnienie jest aktem, który urzeczywistnia istotę, i rzecz otrzymuje je od Boga. Tylko w Bogu istota i istnienie są tym samym: Bóg jest „samym istnieniem samoistnym” (ipsum esse subsistens), co odpowiada imieniu „Jestem, który jestem” z Księgi Wyjścia.
  • Akt i możność - Wszystko, co się zmienia, przechodzi z możności do aktu, a nic nie może samo siebie do tego doprowadzić. Ta arystotelesowska para pojęć tłumaczy u Tomasza zarówno ruch, jak i budowę bytów: materia i forma, istota i istnienie.
  • Pięć dróg - Pięć argumentów za istnieniem Boga z doświadczenia świata: z ruchu (pierwszy poruszyciel), z przyczynowości (pierwsza przyczyna sprawcza), z przygodności (byt konieczny), ze stopni doskonałości (byt najdoskonalszy) i z celowości (rozum kierujący naturą). Odrzucił dowód ontologiczny Anzelma, bo uważał, że nie znamy istoty Boga na tyle, by z niej wyprowadzać Jego istnienie.
  • Analogia - O Bogu mówimy ani jednoznacznie, jak o stworzeniach, ani zupełnie wieloznacznie, lecz analogicznie: dobroć, mądrość i istnienie są w Bogu naprawdę, ale w sposób nieskończenie doskonalszy niż w stworzeniach. Zarazem „szczytem ludzkiego poznania Boga jest wiedzieć, że się Go nie zna”.
  • Człowiek - Człowiek jest jednością duszy i ciała. Dusza rozumna jest jedyną formą substancjalną ciała, a nie duchem uwięzionym w ciele; dzięki niej człowiek jest jednym bytem. Ponieważ poznanie umysłowe nie jest czynnością żadnego narządu, dusza jest duchowa i nieśmiertelna. Przeciw awerroistom bronił, że każdy człowiek ma własny intelekt.
  • Poznanie - Wszelkie ludzkie poznanie zaczyna się od zmysłów. Intelekt czynny wydobywa z wyobrażeń zmysłowych to, co ogólne, czyli istotę rzeczy (abstrakcja). Prawda to „zgodność rzeczy i intelektu”. W sporze o uniwersalia zajmuje stanowisko realizmu umiarkowanego: pojęcia ogólne mają podstawę w rzeczach, ale jako ogólne istnieją tylko w umyśle.
  • Etyka - Celem człowieka jest szczęście, a pełne szczęście daje tylko oglądanie Boga. Cnoty to trwałe sprawności, które czynią człowieka dobrym i jego czyny dobrymi. Cztery cnoty kardynalne, czyli roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie, można nabyć ćwiczeniem; wiara, nadzieja i miłość są wlane przez Boga. Miłość jest „formą wszystkich cnót”.
  • Prawo naturalne - Prawo to rozporządzenie rozumu dla dobra wspólnego. Prawo wieczne to Boży plan rządzenia światem; prawo naturalne to udział rozumnego stworzenia w tym planie; prawo ludzkie konkretyzuje prawo naturalne, a prawo Boże objawia to, czego rozum sam nie zna. Pierwsza zasada prawa naturalnego brzmi: dobro należy czynić, a zła unikać. Prawo niesprawiedliwe nie jest właściwie prawem.
  • Społeczeństwo - Człowiek jest z natury istotą społeczną i polityczną. Władza ma służyć dobru wspólnemu; tyrania, która mu zagraża, traci prawowitość. Najlepszy jest ustrój mieszany. W skrajnej potrzebie wszystko staje się wspólne, więc kto bierze, by przeżyć, nie kradnie.
  • Wojna i obrona - Wojna jest sprawiedliwa, gdy prowadzi ją prawowita władza, ze słusznej przyczyny i w prawej intencji. Analiza obrony koniecznej, w której jeden czyn ma dwa skutki, dobry zamierzony i zły niezamierzony, dała początek tzw. zasadzie podwójnego skutku.
  • Wieczność świata - Rozum nie może rozstrzygnąć, czy świat miał początek w czasie; Arystoteles nie dowiódł jego wieczności, a teologowie nie dowiedli jego początku. Stworzenie oznacza całkowitą zależność bytu od Boga i byłoby prawdziwe nawet wtedy, gdyby świat istniał zawsze.

Twórczość teologiczna

Tomasz był przede wszystkim teologiem: jako magister teologii jego codzienną pracą był wykład Pisma Świętego, a filozofia służyła mu do lepszego zrozumienia wiary. Teologia jest dla niego nauką, która opiera się na wiedzy samego Boga, przekazanej w objawieniu, tak jak muzyka opiera się na zasadach arytmetyki. Jego celem było zebranie całej tradycji, Pisma, Ojców greckich i łacińskich, soborów, w jeden uporządkowany i spójny wykład.

Główne tematy

  • Bóg - Bóg jest absolutnie prosty, doskonały, nieskończony, niezmienny i wieczny. Nie ma w Nim złożenia z części, z materii i formy ani z istoty i istnienia. Wszystkie Jego przymioty są w Nim jednym, a różnią się tylko w naszym sposobie poznania.
  • Trójca - Osoby Boskie to relacje samoistne: ojcostwo, synostwo i tchnienie bierne. Syn pochodzi od Ojca na sposób poznania, jako Słowo, a Duch Święty na sposób woli, jako Miłość. Ponieważ Osoby różnią się tylko przeciwstawnymi relacjami, Duch musi pochodzić od Ojca i Syna, co Tomasz uzasadnia w sporze z Grekami. Rozwija tu i porządkuje psychologiczną analogię Augustyna.
  • Stworzenie i opatrzność - Bóg stwarza z niczego, wolnie, z dobroci, by udzielać swojego dobra. Utrzymuje wszystko w istnieniu i działa we wszystkim, co działa, nie odbierając stworzeniom ich własnej przyczynowości: Bóg jest pierwszą przyczyną, a stworzenia prawdziwymi przyczynami wtórnymi. Zło nie jest bytem, lecz brakiem należnego dobra.
  • Aniołowie - Aniołowie są czystymi duchami bez materii, dlatego każdy anioł jest odrębnym gatunkiem. Za drobiazgowy traktat o aniołach Tomasz otrzymał przydomek „doktora anielskiego”.
  • Grzech pierworodny - Pierwszy człowiek otrzymał pierwotną sprawiedliwość, w której rozum był poddany Bogu, a uczucia rozumowi. Grzech pierworodny to utrata tej sprawiedliwości, przekazana potomkom; jej skutkiem jest nieuporządkowanie pożądliwości. Natura została zraniona, ale nie zniszczona.
  • Łaska - Łaska jest darmowym darem Boga, który podnosi człowieka ponad jego naturę i czyni go uczestnikiem natury Bożej. Odróżnia łaskę uświęcającą, czyli trwały stan duszy, od pomocy Bożej poruszającej wolę, a także łaskę działającą i współdziałającą. Bez łaski człowiek nie może ani przygotować się na nią, ani zasłużyć na życie wieczne; w późniejszych dziełach Tomasz jeszcze mocniej podkreśla, idąc za Augustynem, że także początek wiary jest darem.
  • Usprawiedliwienie i zasługa - Usprawiedliwienie to przejście ze stanu grzechu do stanu sprawiedliwości: Bóg wlewa łaskę, wola zwraca się ku Bogu przez wiarę i odwraca od grzechu, a grzechy zostają odpuszczone. Zasługa jest możliwa tylko dlatego, że Bóg sam postanowił nagradzać dzieła, które w człowieku sprawia Jego łaska.
  • Wiara, nadzieja, miłość - Wiara to akt intelektu, który przyjmuje prawdę Bożą na rozkaz woli poruszonej łaską. Nadzieja ufa Bożej pomocy w dojściu do szczęścia. Miłość jest „przyjaźnią człowieka z Bogiem”, opartą na udzielaniu nam przez Boga swojego szczęścia; jest najwyższą z cnót i formą wszystkich pozostałych.
  • Chrystus - W Chrystusie jedna Osoba Słowa istnieje w dwóch naturach. Jako człowiek miał trzy rodzaje wiedzy: oglądanie Boga, wiedzę wlaną i wiedzę nabytą doświadczeniem. Wcielenie było najstosowniejszym sposobem zbawienia; Tomasz uważał, że gdyby człowiek nie zgrzeszył, Syn Boży prawdopodobnie by się nie wcielił, w czym nie zgodził się z nim później Duns Szkot.
  • Odkupienie - Męka Chrystusa zbawia na wiele sposobów naraz: jako zasługa, jako zadośćuczynienie nadobfite za grzechy całego świata, jako ofiara, jako odkupienie z niewoli grzechu i jako przyczyna sprawcza zbawienia. Łączy w ten sposób teorię zadośćuczynienia Anzelma z myślą Ojców i z tym, co Abelard mówił o miłości objawionej na krzyżu.
  • Maryja - Maryja jest prawdziwie Matką Boga i została uświęcona w łonie matki, zanim się urodziła, a przez całe życie była wolna od grzechu osobistego. Tomasz nie przyjmował jednak Niepokalanego Poczęcia w tej postaci, w jakiej ogłoszono je w 1854 r., bo uważał, że Maryja jako potomek Adama też potrzebowała odkupienia; odpowiedź na tę trudność dał dopiero Duns Szkot.
  • Sakramenty - Sakramenty to znaki, które sprawiają łaskę, którą oznaczają. Działają mocą męki Chrystusa jako narzędzia Boga, z samego wykonania czynności (ex opere operato), o ile człowiek nie stawia przeszkody. Każdy ma materię i formę; chrzest, bierzmowanie i kapłaństwo wyciskają niezatarte znamię.
  • Eucharystia - Cała substancja chleba i wina przemienia się w Ciało i Krew Chrystusa (przeistoczenie, transsubstancjacja), a pozostają tylko przypadłości chleba i wina, utrzymywane w istnieniu przez Boga. Pod każdą postacią jest cały Chrystus. Eucharystia jest „sakramentem miłości” i szczytem wszystkich sakramentów, bo zawiera samego Chrystusa.
  • Kościół - Kościół jest Mistycznym Ciałem Chrystusa, a Chrystus jako Głowa udziela łaski wszystkim członkom. Duch Święty jest jak serce tego Ciała.
  • Rzeczy ostateczne - Ostatecznym celem jest oglądanie Boga twarzą w twarz, możliwe dzięki „światłu chwały”, które podnosi intelekt. Wierzył w zmartwychwstanie ciał, czyściec jako oczyszczenie po śmierci i wieczne potępienie tych, którzy umarli, odwróceni od Boga.
  • Życie zakonne - Najdoskonalsze jest życie, które łączy kontemplację z nauczaniem: „lepiej oświecać, niż tylko świecić; lepiej przekazywać innym owoce kontemplacji, niż tylko kontemplować”. Te słowa stały się mottem dominikanów.

Wpływ

Po początkowych kontrowersjach dominikanie uczynili jego naukę obowiązującą w zakonie, a w XV i XVI wieku Summa teologii stopniowo zastępowała Sentencje Lombarda jako podręcznik. Wielkie komentarze do niej napisali Kajetan i szkoła z Salamanki, a Sobór Trydencki obficie korzystał z jego nauki. Krytykowali go nominaliści, zwłaszcza Ockham, a potem Luter, który odrzucał wpływ Arystotelesa na teologię; mimo to w ciągu dwóch pokoleń luterańscy i kalwińscy teologowie powrócili do metody scholastycznej. W XX wieku do Tomasza nawiązywali Jacques Maritain, Étienne Gilson, Alasdair MacIntyre i filozofowie analityczni, a w Polsce lubelska szkoła tomizmu egzystencjalnego (Mieczysław A. Krąpiec, Stefan Swieżawski) i Karol Wojtyła.

Słynne cytaty

W swobodnym przekładzie.

„Łaska nie niszczy natury, lecz ją doskonali.”
Summa teologii I, q. 1, a. 8, ad 2
„Szczytem ludzkiego poznania Boga jest wiedzieć, że się Go nie zna.”
O mocy Boga q. 7, a. 5, ad 14
„Prawda jest zgodnością rzeczy i intelektu.”
O prawdzie q. 1, a. 1
„Dobro należy czynić i do niego dążyć, a zła należy unikać.”
Summa teologii I-II, q. 94, a. 2; pierwsza zasada prawa naturalnego
„Prawo jest rozporządzeniem rozumu dla dobra wspólnego, ogłoszonym przez tego, kto ma pieczę nad wspólnotą.”
Summa teologii I-II, q. 90, a. 4
„Miłość jest pewną przyjaźnią człowieka z Bogiem.”
Summa teologii II-II, q. 23, a. 1
„Lepiej oświecać, niż tylko świecić; tak samo lepiej przekazywać innym owoce kontemplacji, niż tylko kontemplować.”
Summa teologii II-II, q. 188, a. 6; motto dominikanów: contemplata aliis tradere
„Wszystko, co napisałem, wydaje mi się słomą w porównaniu z tym, co widziałem.”
do Reginalda z Piperno, grudzień 1273
„Adoro te devote, latens Deitas: wielbię Cię pokornie, Bóstwo ukryte.”
hymn Adoro te devote, przypisywany Tomaszowi

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały