← Wróć do filozofii

Piotr Lombard

ok. 1096 – 1160 · Magister Sententiarum · Novara – Paryż

Opis

Piotr Lombard (łac. Petrus Lombardus) urodził się w Lumellogno koło Novary w Lombardii, od której wziął przydomek. Po pierwszych studiach we Włoszech i w Reims przybył około 1134 roku do Paryża, polecony przez Bernarda z Clairvaux kanonikom regularnym z opactwa św. Wiktora. Wkrótce zaczął wykładać w szkole katedralnej Notre-Dame, gdzie został kanonikiem i przez dwadzieścia lat należał do najbardziej cenionych nauczycieli teologii w mieście.

Jego głównym dziełem są Cztery księgi sentencji, ukończone około 1157 roku. Lombard zebrał w nich wypowiedzi Pisma Świętego i Ojców Kościoła (przede wszystkim Augustyna) na wszystkie tematy wiary i ułożył je w jeden przejrzysty porządek, od Boga w Trójcy aż po rzeczy ostateczne. Przy każdej kwestii przytaczał racje za i przeciw, a potem podawał własne, zwykle umiarkowane rozstrzygnięcie. Korzystał przy tym z metody, którą rozwinął Abelard w Sic et non, ale unikał jego śmiałych tez.

W 1159 roku został biskupem Paryża, lecz zmarł już w następnym roku. Prawdziwą sławę zyskał po śmierci: od pierwszej połowy XIII wieku Sentencje stały się podstawowym podręcznikiem teologii na uniwersytetach, a komentarz do nich musiał napisać każdy, kto chciał zostać magistrem teologii. Komentowali je Bonawentura, Tomasz z Akwinu, Duns Szkot, Ockham, a nawet młody Marcin Luter. Dlatego nazywano go po prostu „Mistrzem Sentencji” (Magister Sententiarum).

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - ok. 1096 (data niepewna) w Lumellogno koło Novary, Lombardia
  • Zmarł - 21 lub 22 lipca 1160 w Paryżu; pochowany w kościele Saint-Marcel (zburzonym w czasie rewolucji)
  • Studia - Włochy (prawdopodobnie Bolonia), Reims, Paryż; w Paryżu wspierany przez Bernarda z Clairvaux
  • Wpływy - Augustyn przede wszystkim, a także Hilary, Ambroży, Jan Damasceński, Abelard i Hugo od św. Wiktora
  • Nauczanie - szkoła katedralna Notre-Dame w Paryżu, od ok. 1145 kanonik katedry
  • Reims 1148 - uczestniczył w synodzie, który badał naukę Gilberta z Poitiers o Trójcy
  • Biskup - biskup Paryża od 1159 r.
  • Sentencje - Sententiae in IV libris distinctae, ok. 1155–1157
  • Inne dzieła - komentarze do Psalmów i do Listów św. Pawła, kazania
  • Lateran IV - w 1215 r. sobór stanął po stronie Lombarda w sporze o Trójcę i potępił atak Joachima z Fiore na jego naukę
  • Podręcznik - od lat 20. XIII w. (Aleksander z Hales) główny tekst wykładów teologii, aż do XVI w.

Najważniejsze dzieła

  • przed 1138 - Komentarz do Psalmów: objaśnienie wszystkich psalmów na podstawie Ojców Kościoła, zwłaszcza Augustyna i Kasjodora
  • ok. 1139–1141 - Collectanea, komentarz do Listów św. Pawła: nazywany Magna glossatura, przez wieki standardowy komentarz do Pawła w szkołach
  • ok. 1155–1157 - Cztery księgi sentencji (Sententiae in IV libris distinctae): podręcznik całej teologii, omówiony szerzej poniżej
  • XII w. - Kazania: około 30 kazań na święta roku liturgicznego

Twórczość teologiczna

Całe Sentencje opierają się na rozróżnieniu wziętym od Augustyna (O nauce chrześcijańskiej): teologia mówi albo o rzeczach, albo o znakach. Wśród rzeczy jedne są po to, by się nimi radować (frui), a to jest tylko Bóg w Trójcy; inne są po to, by ich używać (uti) w drodze do Boga, a to jest świat stworzony. Znakami są przede wszystkim sakramenty. Z tego podziału wyrasta układ czterech ksiąg:

  • Księga I - Bóg jeden w Trójcy: jedność istoty i rozróżnienie Osób, imiona Boże, wiedza, przeznaczenie, wola i wszechmoc Boga.
  • Księga II - Stworzenie: aniołowie i upadek złych duchów, sześć dni stworzenia, człowiek, wolna wola, łaska i grzech pierworodny.
  • Księga III - Wcielenie Syna Bożego, odkupienie, cnoty teologalne (wiara, nadzieja, miłość) i kardynalne, dary Ducha Świętego, dziesięć przykazań.
  • Księga IV - Sakramenty i rzeczy ostateczne: zmartwychwstanie, sąd, niebo i piekło.

Najważniejsze tezy

  • Siedem sakramentów - Lombard jako jeden z pierwszych i najbardziej wpływowo wyliczył siedem sakramentów: chrzest, bierzmowanie, Eucharystię, pokutę, ostatnie namaszczenie, święcenia i małżeństwo. Określił sakrament jako znak łaski, który zarazem jest jej przyczyną. Tę listę przyjął Sobór Florencki (1439) i Sobór Trydencki.
  • Duch Święty jako miłość - W księdze I (dystynkcja 17) uczy, że miłość, którą kochamy Boga i bliźniego, nie jest stworzoną cnotą w duszy, lecz samym Duchem Świętym, który w nas mieszka. Ta teza należała do nielicznych, których późniejsi mistrzowie, w tym Tomasz z Akwinu, nie przyjęli.
  • Trójca - Broni, że boska istota ani nie rodzi, ani nie jest rodzona: rodzi Ojciec, a rodzi się Syn. Joachim z Fiore zarzucał mu z tego powodu wprowadzenie „czwórcy” w Bogu, ale Sobór Laterański IV (1215) uznał naukę Lombarda za prawowierną.
  • Chrystus - Przedstawia trzy ówczesne opinie o zjednoczeniu natury boskiej i ludzkiej w Chrystusie, nie rozstrzygając sporu stanowczo. Skłaniał się ku tzw. teorii habitus, z której wyprowadzano zdanie, że Chrystus jako człowiek „nie jest czymś”. Papież Aleksander III potępił to zdanie (1170 i 1177), nie potępiając samego Lombarda.
  • Łaska i wola - Idąc za Augustynem, podkreśla pierwszeństwo łaski: łaska uprzedzająca uzdrawia wolę, a łaska współdziałająca pomaga jej wykonywać dobro. Wolna wola sama z siebie wystarcza do grzechu, ale nie do zasługi.
  • Pokuta - W sakramencie pokuty rozróżnia skruchę serca, wyznanie ustami i zadośćuczynienie uczynkiem. Uważał, że grzech zostaje odpuszczony już przez szczerą skruchę, a kapłan ogłasza to przebaczenie wobec Kościoła.
  • Małżeństwo - Uznaje, że małżeństwo zawiera się przez wzajemną zgodę wyrażoną w czasie teraźniejszym. To ujęcie stało się podstawą zachodniego prawa małżeńskiego.

Metoda i znaczenie

Każda księga dzieli się na krótkie rozdziały (później Aleksander z Hales pogrupował je w dystynkcje), w których Lombard zestawia autorytety, rozważa trudności i podaje rozwiązanie. Rzadko ogłasza nowe poglądy; jego siłą jest porządek, umiar i wierność tradycji. Dzięki temu jego dzieło stało się wspólnym punktem odniesienia dla całej scholastyki: kolejne pokolenia nie pisały nowych podręczników, lecz komentarze do Sentencji, i właśnie w nich powstała duża część teologii Tomasza, Bonawentury i Szkota.

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały