← Wróć do filozofii

Roman Ingarden

1893 – 1970 · fenomenolog · Kraków – Lwów – Kraków

Opis

Roman Witold Ingarden urodził się w Krakowie w rodzinie inżyniera hydrologa. Maturę zdał we Lwowie i tam zaczął studiować filozofię, matematykę i fizykę, między innymi u Kazimierza Twardowskiego, twórcy szkoły lwowsko-warszawskiej. Z jego poparciem wyjechał w 1912 roku do Getyngi, by studiować u Edmunda Husserla, twórcy fenomenologii. Należał tam do kręgu jego uczniów, razem z Adolfem Reinachem i Edytą Stein, z którą przez lata korespondował. Gdy Husserl przeniósł się do Fryburga, Ingarden pojechał za nim i w 1918 roku obronił u niego doktorat o intuicji i intelekcie u Henriego Bergsona. Husserl uważał go za jednego ze swoich najlepszych uczniów i utrzymywał z nim kontakt aż do śmierci w 1938 roku.

Po powrocie do odrodzonej Polski przez kilka lat uczył matematyki, psychologii i filozofii w gimnazjach w Lublinie, Warszawie i Toruniu, pisząc jednocześnie pracę habilitacyjną. Od 1925 roku wykładał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie w 1933 roku został profesorem. W 1931 roku wydał w Niemczech Das literarische Kunstwerk (O dziele literackim), które przyniosło mu międzynarodową sławę i do dziś jest klasycznym dziełem teorii literatury.

Lata wojny spędził we Lwowie. Gdy Niemcy zamknęli uniwersytet, tajnie uczył filozofii studentów i matematyki dzieci w sierocińcu, a w czasie bombardowań i niedostatku pisał swoje główne dzieło, Spór o istnienie świata. Po wojnie przez krótko wykładał w Toruniu, a od 1946 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W czasach stalinowskich odsunięto go od nauczania jako „idealistę” i „wroga materializmu”, choć przez całe życie zwalczał właśnie idealizm. W tym czasie przełożył na polski Krytykę czystego rozumu Kanta. Do pracy na uniwersytecie wrócił po odwilży 1956 roku i uczył aż do emerytury w 1963 roku.

Ingarden zmarł w Krakowie w 1970 roku i spoczywa na cmentarzu Rakowickim. Pozostawił ponad 220 prac, pisanych po polsku i niemiecku, oraz pokolenie uczniów, którzy rozwinęli polską fenomenologię i estetykę. Jego studentem na Uniwersytecie Jagiellońskim był także Karol Wojtyła, którego Ingarden wprowadził w fenomenologię. Sejm ustanowił rok 2020 Rokiem Romana Ingardena.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - 5 lutego 1893 w Krakowie
  • Zmarł - 14 czerwca 1970 w Krakowie; pochowany na cmentarzu Rakowickim
  • Rodzina - żona Maria Pol, lekarka; trzech synów, w tym fizyk Roman Stanisław Ingarden
  • Studia - Lwów (Kazimierz Twardowski), Getynga i Fryburg (Edmund Husserl), krótko Wiedeń
  • 1918 - doktorat we Fryburgu u Husserla: Intuition und Intellekt bei Henri Bergson
  • 1918–1925 - nauczyciel gimnazjalny w Lublinie, Warszawie i Toruniu
  • 1924 - habilitacja we Lwowie; praca Essentiale Fragen doczekała się recenzji Gilberta Ryle’a w angielskim piśmie Mind
  • 1933 - profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
  • 1941–1944 - tajne nauczanie we Lwowie, praca nad Sporem o istnienie świata
  • 1945–1946 - profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
  • od 1946 - katedra na Uniwersytecie Jagiellońskim
  • ok. 1950–1956 - zakaz wykładania z powodów ideologicznych; przekład Krytyki czystego rozumu Kanta
  • 1956–1963 - powrót na Uniwersytet Jagielloński aż do emerytury
  • Akademie - członek Polskiej Akademii Umiejętności i od 1958 r. Polskiej Akademii Nauk
  • Uczniowie - m.in. Danuta Gierulanka, Andrzej Półtawski, Władysław Stróżewski, Józef Tischner; jego studentem był Karol Wojtyła
  • Upamiętnienie - ulica Romana Ingardena w Krakowie (1991); Rok Romana Ingardena (2020); Centrum Badań Filozoficznych jego imienia na UJ

Najważniejsze dzieła

Ontologia i teoria poznania

  • 1921 - Intuicja i intelekt u Henryka Bergsona: rozprawa doktorska; krytyczna analiza Bergsonowskiej teorii poznania (wyd. polskie 1963)
  • 1925 - O pytaniach esencjalnych (Essentiale Fragen): praca habilitacyjna o pytaniu „czym jest?” i o istocie przedmiotu (wyd. polskie 1972)
  • 1929 - Bemerkungen zum Problem Idealismus-Realismus: pierwsze sformułowanie sporu z Husserlem o istnienie świata
  • 1947–1948 - Spór o istnienie świata, t. I i II: główne dzieło: t. I Ontologia egzystencjalna, t. II Ontologia formalna (cz. 1 Forma i istota, cz. 2 Świat i świadomość); poszerzone wydanie niemieckie 1964–1965
  • 1974 - Spór o istnienie świata, t. III: wydany pośmiertnie po niemiecku: O strukturze przyczynowej realnego świata (wyd. polskie 1981)
  • 1971 - U podstaw teorii poznania: wykład fenomenologicznej teorii poznania i krytyka psychologizmu

Estetyka i teoria literatury

  • 1931 - O dziele literackim (Das literarische Kunstwerk): najsłynniejsze dzieło: budowa i sposób istnienia utworu literackiego (wyd. polskie 1960)
  • 1937 - O poznawaniu dzieła literackiego: jak czytelnik odbiera i konkretyzuje dzieło; rozróżnienie wartości artystycznych i estetycznych
  • 1947 - Szkice z filozofii literatury: eseje m.in. o tłumaczeniach i o tak zwanej prawdzie w literaturze
  • 1957–1970 - Studia z estetyki, t. I–III: zbiór rozpraw o dziele sztuki, przeżyciu estetycznym i wartościach
  • 1962 - Untersuchungen zur Ontologie der Kunst: ontologia dzieła muzycznego, obrazu, dzieła architektury i filmu
  • 1966 - Przeżycie, dzieło, wartość: zbiór studiów o przeżyciu estetycznym i wartości dzieła sztuki
  • 1973 - Utwór muzyczny i sprawa jego tożsamości: czym jest utwór muzyczny w odróżnieniu od zapisu nutowego i od wykonań

Człowiek, wartości i odpowiedzialność

  • 1970 - O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych (Über die Verantwortung): jakie musi być człowiek i świat, aby odpowiedzialność była możliwa (wyd. polskie 1972)
  • 1972 - Książeczka o człowieku: wydany pośmiertnie zbiór esejów o naturze człowieka, czasie, wartościach i odpowiedzialności; najprzystępniejsza z jego książek

Przekłady

  • 1957 - Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu: przekład przygotowany w latach odsunięcia od nauczania, przez dziesięciolecia podstawowe polskie wydanie

Filozofia

Ingarden był fenomenologiem, czyli filozofem, który zaczyna od uważnego opisu tego, jak rzeczy dają się nam w doświadczeniu, i stara się uchwycić ich istotę. Od Husserla przejął metodę, ale nie zgodził się z kierunkiem, w którym mistrz poszedł po 1913 roku. Husserl zaczął twierdzić, że świat realny istnieje tylko jako korelat świadomości, czyli przyjął idealizm transcendentalny. Ingarden poświęcił większą część życia, by wykazać, że realny świat istnieje niezależnie od poznającego go umysłu.

Spór o istnienie świata

  • Problem - Czy świat, który widzimy, istnieje sam w sobie, czy tylko jako treść naszej świadomości? Ingarden uważał, że tego sporu nie da się rozstrzygnąć od razu, bo najpierw trzeba dokładnie zrozumieć, co znaczy „istnieć” na różne sposoby.
  • Trzy ontologie - Ontologia egzystencjalna bada sposoby istnienia, ontologia formalna formy przedmiotów (rzecz, proces, zdarzenie, relacja), a ontologia materialna ich jakościowe uposażenie. Dopiero na tej podstawie metafizyka może orzekać, jak jest rzeczywiście.
  • Momenty bytowe - Każdy sposób istnienia składa się z par przeciwstawnych „momentów”: autonomia albo heteronomia (czy byt ma źródło istnienia w sobie), pierwotność albo pochodność, samoistność albo niesamoistność, niezależność albo zależność od innych bytów.
  • Sposoby istnienia - Ingarden wyróżnia byt absolutny (pozaczasowy i całkowicie autonomiczny), idealny (np. liczby i idee), realny (rzeczy trwające w czasie, procesy i zdarzenia) oraz czysto intencjonalny, który istnieje tylko dzięki aktom świadomości, jak postać z powieści.
  • Wynik - Analiza pokazuje, że świat realny ma zupełnie inny sposób istnienia niż przedmioty czysto intencjonalne: jest autonomiczny, a one są heteronomiczne. Skoro więc świat nie jest przedmiotem intencjonalnym, idealizm Husserla jest nie do utrzymania. Ingarden przyznawał jednak, że ostatecznego rozstrzygnięcia metafizycznego nie zdążył dokonać.

Dzieło literackie

  • Sposób istnienia - Utwór literacki nie jest ani rzeczą fizyczną (egzemplarzem książki), ani przeżyciem autora czy czytelnika. Jest przedmiotem czysto intencjonalnym, który ma oparcie w materialnym zapisie i w znaczeniach słów, a ożywa w aktach czytania.
  • Cztery warstwy - Każde dzieło literackie składa się z czterech warstw: brzmień słownych (dźwięk, rytm, melodia zdań), jednostek znaczeniowych (sensy słów i zdań), przedmiotów przedstawionych (świat, postacie, wydarzenia) oraz uschematyzowanych wyglądów, czyli sposobów, w jakie przedmioty się czytelnikowi ukazują. Wszystkie warstwy współbrzmią w „polifonię”.
  • Miejsca niedookreślenia - Świat przedstawiony nigdy nie jest określony do końca: nie wiemy, jakiego koloru oczy ma bohater, jeśli autor tego nie napisał. Te luki to miejsca niedookreślenia.
  • Konkretyzacja - Czytelnik, czytając, wypełnia miejsca niedookreślenia i aktualizuje wyglądy, tworząc konkretyzację dzieła. Każda lektura daje więc nieco inną konkretyzację, ale dzieło pozostaje jedno. Ta myśl wpłynęła na późniejszą teorię odbioru (Wolfgang Iser, Hans Robert Jauss).
  • Quasi-sądy - Zdania w powieści wyglądają jak twierdzenia, ale nie są prawdziwe ani fałszywe w zwykłym sensie, bo nie odnoszą się wprost do realnego świata. Ingarden nazywa je quasi-sądami.
  • Jakości metafizyczne - W wielkich dziełach przez sytuacje przedstawione prześwitują jakości takie jak tragiczność, wzniosłość, groza, świętość czy pogodna radość. Ich ujawnienie jest szczytem wartości dzieła i tym, czego człowiek szuka w sztuce.

Inne sztuki i wartości estetyczne

  • Muzyka - Utwór muzyczny nie jest ani zapisem nutowym, ani żadnym z wykonań, ani przeżyciem słuchacza. Partytura jest schematem pełnym miejsc niedookreślenia, które każde wykonanie wypełnia inaczej, a utwór pozostaje ten sam.
  • Obraz, architektura, film - Także obraz i budowla mają podłoże fizyczne (płótno, mury), ale dziełem sztuki są dopiero jako przedmioty intencjonalne o wielu warstwach. W ten sam sposób analizuje film.
  • Wartości - Rozróżnia wartości artystyczne, które tkwią w samym dziele jako jego zalety, od wartości estetycznych, które ukazują się dopiero w konkretyzacji, w przedmiocie estetycznym ukonstytuowanym przez odbiorcę.
  • Przeżycie estetyczne - Zaczyna się od wzruszenia jakością, która przykuwa uwagę i wyrywa z codziennego nastawienia. Następnie odbiorca czynnie buduje przedmiot estetyczny, a przeżycie kończy się kontemplacją i odpowiedzią na ujawnione wartości.

Człowiek i odpowiedzialność

  • Odpowiedzialność - Ingarden pyta, jak musi wyglądać świat i człowiek, aby ktoś mógł być rzeczywiście odpowiedzialny za swój czyn. Wymaga to istnienia obiektywnych wartości, trwałej tożsamości osoby i świata, który nie jest całkowicie zdeterminowany: przyczynowość musi zostawiać miejsce na wolną decyzję.
  • Człowiek - Człowiek jest częścią przyrody, ale ją przekracza: tworzy wokół siebie świat kultury i wartości, bez którego nie umie żyć. Jest istotą, która stale wychodzi poza to, czym już jest.

Wpływ

Ingarden należy do najczęściej tłumaczonych polskich filozofów XX wieku. Jego teoria dzieła literackiego stała się klasyką literaturoznawstwa na świecie i zainspirowała teorię odbioru, a jego ontologia wraca dziś w dyskusjach o realizmie i o sposobie istnienia dzieł sztuki, fikcji, a nawet gier komputerowych. W Polsce stworzył krakowską szkołę fenomenologii, z której wyszli m.in. Stróżewski i Tischner, a jego myśl przeniknęła do filozofii osoby Karola Wojtyły.

Słowniczek pojęć

  • Fenomenologia - metoda filozofii polegająca na opisie tego, jak przedmioty dają się w doświadczeniu, w celu uchwycenia ich istoty
  • Intencjonalność - właściwość świadomości, która zawsze jest świadomością czegoś, skierowaną ku jakiemuś przedmiotowi
  • Przedmiot czysto intencjonalny - przedmiot, który istnieje tylko dzięki aktom świadomości i czerpie z nich swoje istnienie, np. postać literacka
  • Autonomia bytowa - posiadanie źródła istnienia w sobie; przeciwieństwo heteronomii, czyli istnienia dzięki czemuś innemu
  • Idealizm transcendentalny - pogląd Husserla, że świat realny istnieje jako korelat czystej świadomości; Ingarden go odrzucał
  • Warstwa - jeden z czterech rodzajów składników dzieła literackiego: brzmienia, znaczenia, przedmioty przedstawione, wyglądy
  • Miejsce niedookreślenia - aspekt przedmiotu przedstawionego, o którym tekst niczego nie rozstrzyga
  • Konkretyzacja - postać, jaką dzieło przybiera w czasie lektury, gdy czytelnik wypełnia miejsca niedookreślenia
  • Quasi-sąd - zdanie w dziele literackim, które ma formę twierdzenia, ale nie twierdzi niczego o realnym świecie
  • Jakość metafizyczna - jakość, np. tragiczność albo wzniosłość, która ujawnia się w sytuacjach przedstawionych i nadaje dziełu głębię
  • Przedmiot estetyczny - dzieło sztuki tak, jak zostało ukonstytuowane w przeżyciu odbiorcy, nośnik wartości estetycznych

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały