← Wróć do teologii

Jan Chryzostom

ok. 349 – 407 · Złotousty · Antiochia – Konstantynopol

Opis

Jan urodził się w Antiochii Syryjskiej, jednym z największych miast Wschodu. Jego ojciec, wysoki oficer armii, zmarł wcześnie, a matka Antuza, owdowiała w wieku dwudziestu lat, nie wyszła ponownie za mąż i poświęciła się wychowaniu syna. Jan uczył się retoryki u słynnego pogańskiego mówcy Libaniosa, który podobno chciał uczynić go swoim następcą, „gdyby nie porwali go nam chrześcijanie”. Po chrzcie studiował Pismo Święte w szkole Diodora z Tarsu razem z Teodorem z Mopsuestii, przejmując antiocheńską metodę wykładu, która szuka przede wszystkim dosłownego i historycznego sensu tekstu.

Pociągało go życie mnisze. Przez kilka lat żył w górach koło Antiochii, najpierw pod kierunkiem starszego mnicha, potem sam w jaskini, ale surowa asceza zrujnowała mu zdrowie i musiał wrócić do miasta. W 381 roku został diakonem, a w 386 roku kapłanem. Przez dwanaście lat był głównym kaznodzieją Antiochii; jego homilie spisywali stenografowie, a słuchacze bili brawo w kościele. Sławę przyniosły mu zwłaszcza Homilie o posągach, wygłoszone w 387 roku, gdy po buncie przeciw podatkom miasto drżało przed karą cesarza Teodozjusza.

W 397 roku, bez jego wiedzy, wybrano go na biskupa Konstantynopola, a urzędnicy cesarscy niemal porwali go z Antiochii, by uniknąć sprzeciwu wiernych. Jako biskup stolicy ograniczył wydatki swojego pałacu, budował szpitale, upominał niedbałych duchownych i głosił z wielką odwagą przeciw zbytkowi bogatych i dworu. Zjednał sobie lud, ale zraził wpływowe osoby, przede wszystkim cesarzową Eudoksję oraz Teofila, patriarchę Aleksandrii, który nie mógł znieść, że Jan przyjął wygnanych przez niego egipskich mnichów.

W 403 roku Teofil zebrał pod Chalcedonem tak zwany Synod pod Dębem, który złożył Jana z urzędu na podstawie fałszywych oskarżeń. Wzburzony lud wymusił jego powrót, ale już w następnym roku, po nowym konflikcie z cesarzową, Jan został ostatecznie wygnany do Kukuzy w górach Armenii. Papież Innocenty I i biskupi Zachodu stanęli w jego obronie, lecz bez skutku. Z wygnania pisał listy do przyjaciół, zwłaszcza do diakonisy Olimpias. Gdy w 407 roku przewożono go w jeszcze dalsze miejsce nad Morzem Czarnym, wyczerpany drogą zmarł w Komanie w Poncie. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Chwała Bogu za wszystko”.

W 438 roku cesarz Teodozjusz II, syn Eudoksji, sprowadził jego relikwie do Konstantynopola i publicznie prosił o przebaczenie za winy rodziców. Przydomek „Chryzostom”, czyli „Złotousty”, nadano mu ze względu na wymowę. Jest największym kaznodzieją starożytnego Kościoła i najczęściej czytanym Ojcem Wschodu; jego imię nosi liturgia, którą do dziś w większość niedziel sprawują Kościoły prawosławne i wschodnie katolickie.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - ok. 349 w Antiochii Syryjskiej (dziś Antakya, Turcja); data dokładna niepewna
  • Zmarł - 14 września 407 w Komanie w Poncie, w drodze na dalsze wygnanie
  • Rodzina - ojciec Sekundus, oficer armii; matka Antuza
  • Nauczyciele - retor Libanios; w Piśmie Diodor z Tarsu; chrzest i lektorat od biskupa Melecjusza
  • ok. 372–378 - życie mnisze w górach koło Antiochii
  • 381 - diakon w Antiochii
  • 386 - kapłan; przez dwanaście lat kaznodzieja w Antiochii
  • 387 - „sprawa posągów” i cykl Homilii o posągach
  • 398 - 26 lutego konsekrowany na biskupa Konstantynopola
  • 403 - Synod pod Dębem pod Chalcedonem składa go z urzędu; krótki powrót
  • 404 - ostateczne wygnanie do Kukuzy w Armenii
  • 438 - przeniesienie relikwii do Konstantynopola; od XIII w. w Bazylice św. Piotra w Rzymie, a w 2004 r. Jan Paweł II przekazał ich część Patriarchatowi Konstantynopola
  • Tytuły - jeden z trzech świętych hierarchów (z Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu) i z czterech wielkich doktorów Wschodu; doktor Kościoła od 1568 r.; patron kaznodziejów
  • Wspomnienie - 13 września w Kościele łacińskim, 13 listopada w Kościele wschodnim
  • Dorobek - ponad 700 zachowanych homilii, kilkanaście traktatów i ok. 240 listów; więcej pism niż jakikolwiek inny Ojciec greckiego Wschodu

Najważniejsze dzieła

Traktaty

  • ok. 386 - O kapłaństwie (De sacerdotio): sześć ksiąg w formie dialogu z przyjacielem Bazylim, który przyjął święcenia, gdy Jan się ukrył; o godności, odpowiedzialności i trudach kapłana; jego najsłynniejszy traktat
  • ok. 376–378 - Do Teodora upadłego (Ad Theodorum lapsum): dwa listy do przyjaciela, który porzucił życie mnisze; o pokucie i miłosierdziu Boga
  • ok. 378–379 - Przeciw wrogom życia mniszego: trzy księgi w obronie mnichów i zachęta dla rodziców, by powierzali im wychowanie synów
  • ok. 381 - O dziewictwie (De virginitate): pochwała dziewictwa, z szacunkiem dla małżeństwa
  • ok. 381 - Do młodej wdowy: pocieszenie dla wdowy i rady dotyczące życia we wdowieństwie
  • ok. 380–390 - O skrusze (De compunctione): dwie księgi o żalu za grzechy i życiu wewnętrznym
  • ok. 380 - Do Stagiriusza: trzy księgi dla mnicha cierpiącego na przygnębienie; o opatrzności i sensie cierpienia
  • ok. 393 - O próżnej chwale i wychowaniu dzieci: jeden z pierwszych chrześcijańskich traktatów o wychowaniu: rodzice jako artyści kształtujący duszę dziecka
  • 406–407 - Nikt nie dozna krzywdy, jeśli sam sobie jej nie wyrządzi: napisane na wygnaniu: jedyną prawdziwą szkodą jest grzech
  • 406–407 - Do zgorszonych z powodu przeciwności: o Bożej opatrzności, która działa także przez prześladowania

Kazania tematyczne

  • 386–387 - O niepojmowalności Boga (De incomprehensibili Dei natura): dwanaście homilii przeciw anomejczykom, którzy twierdzili, że znają istotę Boga
  • 386–387 - Mowy przeciw Żydom (Adversus Iudaeos): osiem kazań przeciw chrześcijanom uczęszczającym do synagogi i obchodzącym żydowskie święta; ich ostry język był później nadużywany przez antysemitów
  • 387 - Homilie o posągach (De statuis): dwadzieścia jeden kazań w czasie kryzysu po buncie w Antiochii; wezwanie do nawrócenia i ufności
  • ok. 388–390 - Katechezy chrzcielne: pouczenia dla przygotowujących się do chrztu; osiem z nich odkrył w 1955 r. A. Wenger na górze Athos
  • ok. 388 - O Łazarzu i bogaczu: siedem kazań o bogactwie i ubóstwie
  • ok. 390 - Pochwały św. Pawła (De laudibus sancti Pauli): siedem kazań o apostole, którego Jan szczególnie ukochał
  • 399 - O Eutropiuszu: dwa kazania wygłoszone, gdy obalony minister cesarski szukał azylu w kościele; o marności władzy i bogactwa
  • 398–404 - Kazania z Konstantynopola: m.in. przeciw widowiskom w teatrze i na hipodromie oraz kazanie przed wygnaniem
  • tradycja - Słowo katechetyczne na Paschę: krótkie kazanie wielkanocne odczytywane w Kościołach wschodnich w noc paschalną

Homilie biblijne

  • ok. 388 - Homilie o Księdze Rodzaju: sześćdziesiąt siedem homilii
  • ok. 390–397 - Objaśnienie Psalmów: około sześćdziesięciu homilii
  • ok. 390 - Homilie o Ewangelii św. Mateusza: dziewięćdziesiąt homilii; najstarszy pełny komentarz do Mateusza, jaki się zachował
  • ok. 391 - Homilie o Ewangelii św. Jana: osiemdziesiąt osiem homilii
  • ok. 400 - Homilie o Dziejach Apostolskich: pięćdziesiąt pięć homilii z Konstantynopola
  • Antiochia - Homilie o Liście do Rzymian: trzydzieści dwie homilie; uważane za szczyt jego egzegezy
  • Antiochia - Homilie o Listach do Koryntian: czterdzieści cztery homilie o 1 Kor i trzydzieści o 2 Kor
  • Konstantynopol - Homilie o Liście do Efezjan: dwadzieścia cztery homilie; w dwudziestej nazywa dom chrześcijański „małym Kościołem”
  • Antiochia i Konstantynopol - Homilie o pozostałych Listach Pawła: Galacjan, Filipian, Kolosan, Tesaloniczan, Tymoteusza, Tytusa i Filemona
  • ok. 403–404 - Homilie o Liście do Hebrajczyków: trzydzieści cztery homilie wydane po jego śmierci z notatek

Listy i liturgia

  • 404–407 - Listy z wygnania: około 240 listów, w tym siedemnaście do diakonisy Olimpias o cierpieniu i nadziei
  • tradycja - Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma: główna liturgia eucharystyczna Kościołów bizantyjskich; jej anafora jest związana z Janem, choć obecna forma tekstu ukształtowała się później

Twórczość teologiczna

Jan Chryzostom nie pisał systematycznych traktatów dogmatycznych. Był przede wszystkim duszpasterzem i kaznodzieją, a jego teologia jest teologią przepowiadaną: wyrasta z wykładu Pisma i zmierza do przemiany życia słuchaczy. Prawowierny w nauce o Trójcy i Chrystusie, najwięcej uwagi poświęcał temu, jak wiara ma kształtować codzienność: modlitwę, małżeństwo, wychowanie dzieci, stosunek do pieniędzy i do ubogich.

Główne tematy

  • Egzegeza - Jako uczeń szkoły antiocheńskiej wykłada Pismo przede wszystkim w sensie dosłownym i historycznym, uważnie śledząc słowa, kontekst i zamiar autora, a dopiero z tego wyprowadza naukę moralną. Rzadko sięga po alegorię, typową dla szkoły aleksandryjskiej.
  • Zniżenie się Boga - Kluczowe pojęcie jego teologii to synkatabasis, czyli łaskawe zniżenie się Boga do ludzkiej miary. Bóg mówi w Piśmie ludzkim językiem i objawia się stopniowo, jak ojciec, który mówi do dziecka; najpełniejszym zniżeniem jest wcielenie.
  • Niepojmowalność Boga - Przeciw anomejczykom, którzy twierdzili, że rozum może poznać istotę Boga, uczy, że Bóg jest niepojęty nawet dla aniołów. Ta świadomość nie prowadzi do milczenia, lecz do uwielbienia i pokory.
  • Bogactwo i ubóstwo - Wszystkie dobra należą do Boga, a bogaty jest tylko ich zarządcą. Nie dzielić się z ubogimi to okradać ich. Ubogi jest „drugim ołtarzem”, na którym składa się ofiarę, a czci oddanej Chrystusowi w kościele nie można oddzielić od czci okazanej Mu w potrzebującym. Ten fragment jego nauczania cytuje Katechizm Kościoła Katolickiego.
  • Eucharystia - Mówi o Eucharystii z wielkim realizmem: na ołtarzu jest ten sam Chrystus, który leżał w żłobie i został ukrzyżowany, a ofiara Mszy jest tą samą ofiarą, co na krzyżu, a nie inną. Nazywano go „doktorem Eucharystii”. Wzywał do częstej Komunii, ale po starannym przygotowaniu i pojednaniu z bliźnim.
  • Kapłaństwo - Kapłan sprawuje władzę, jakiej Bóg nie dał nawet aniołom: odpuszcza grzechy i składa ofiarę. Dlatego potrzebuje duszy czystszej niż promienie słońca, mądrości, cierpliwości i umiejętności przemawiania. Najcięższym zadaniem pasterza jest leczenie dusz, które nie chcą być leczone.
  • Małżeństwo i rodzina - Dom chrześcijański jest „małym Kościołem”, w którym mąż i żona razem modlą się, czytają Pismo i wychowują dzieci. Mąż ma kochać żonę tak, jak Chrystus kocha Kościół, aż do oddania życia. Wychowanie dzieci jest ważniejsze niż gromadzenie dla nich majątku.
  • Świętość dla wszystkich - Świeccy są wezwani do tej samej doskonałości co mnisi; różni ich tylko to, że jedni mają żony, a drudzy nie. Ewangelia nie została napisana tylko dla mnichów, dlatego pobożność i ubóstwo ducha trzeba praktykować w mieście, w domu i w pracy.
  • Łaska i wolność - Zbawienie jest dziełem łaski, ale Bóg nie zbawia człowieka wbrew jego woli: łaska poprzedza, a człowiek musi współdziałać. Pisał przed sporem pelagiańskim i podkreślał odpowiedzialność moralną, dlatego na jego słowa powoływali się zarówno pelagianin Julian z Eklanum, jak i Augustyn, który bronił go jako świadka wiary w grzech pierworodny.
  • Pokuta i modlitwa - Opisuje wiele dróg pokuty: wyznanie grzechu, żal i łzy, pokorę, jałmużnę i modlitwę. Modlitwa jest „światłem duszy” i rozmową z Bogiem, którą można prowadzić wszędzie, także na targu i przy pracy.

Kontrowersje

  • Mowy przeciw Żydom - Osiem kazań z lat 386–387 skierował do chrześcijan z Antiochii, którzy chodzili do synagogi i obchodzili żydowskie święta. Ich gwałtowna retoryka, nawet jak na obyczaje antycznej polemiki, była w późniejszych wiekach wykorzystywana do podsycania wrogości wobec Żydów. Współcześni badacze i Kościoły odczytują je krytycznie, jako ciemną stronę jego twórczości.
  • Konflikt z dworem - Jego surowe kazania przeciw zbytkowi i nadużyciom władzy, a także brak politycznej zręczności, przysporzyły mu potężnych wrogów. Upadek Jana pokazuje napięcie między Kościołem a władzą cesarską w Konstantynopolu.

Słynne cytaty

„Chwała Bogu za wszystko.”
ostatnie słowa, według Palladiusza
„Chcesz uczcić Ciało Chrystusa? Nie gardź Nim, gdy jest nagi. Nie oddawaj Mu czci tutaj, w kościele, jedwabnymi szatami, podczas gdy zostawiasz Go na zewnątrz, gdzie cierpi z zimna i nagości.”
Homilie o Ewangelii św. Mateusza 50, 3
„Nie dzielić się swoimi dobrami z ubogimi to okradać ich i odbierać im życie. Dobra, które posiadamy, nie są nasze, lecz ich.”
O Łazarzu 2, 6
„Dom jest małym Kościołem.”
Homilie o Liście do Efezjan 20
„Gdzież jest, o śmierci, twój oścień? Gdzież jest, otchłani, twoje zwycięstwo? Zmartwychwstał Chrystus, a ty zostałaś zniweczona.”
Słowo katechetyczne na Paschę
„Czego mam się bać? Śmierci? Dla mnie życiem jest Chrystus, a śmierć zyskiem. Wygnania? Pańska jest ziemia i to, co ją napełnia.”
kazanie przed wygnaniem (autorstwo nie jest pewne)

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały