Teologia


Ojcowie Apostolscy (koniec I – pocz. II w.)

  • ok. 50–120 - [Didache] – Anonimowa „Nauka Dwunastu Apostołów”; najstarszy podręcznik katechezy, liturgii i dyscypliny kościelnej.
  • zm. ok. 99 - [Klemens Rzymski] – "Trzeci" List do Koryntian - jedno z najstarszych pism chrześcijańskich poza Nowym Testamentem; porządku i jedności Kościoła.
  • ok. 35–107 - [Ignacy Antiocheński] – Siedem listów pisanych w drodze na męczeństwo; jako pierwszy użył określenia „Kościół katolicki”, bronił realności wcielenia przeciw doketyzmowi.
  • ok. 60–130 - [Papiasz z Hierapolis] – Przekazał najstarsze świadectwa o powstaniu Ewangelii Marka i Mateusza.
  • ok. 69–155 - [Polikarp ze Smyrny] – Uczeń apostoła Jana; List do Filipian; jego męczeństwo opisuje najstarszy zachowany akt męczeński.
  • II w. - [Pasterz Hermasa] – Apokaliptyczne pismo rzymskie o pokucie po chrzcie; w starożytności czytane niemal jak księga kanoniczna.

Ojcowie przednicejscy (II – III w.)

  • ok. 100–165 - [Justyn Męczennik] – Apologie i Dialog z Żydem Tryfonem; nauka o „Logosie zasiewającym” prawdę wśród pogan.
  • ok. 130–202 - [Ireneusz z Lyonu] – Przeciw herezjom – obalenie gnostycyzmu; reguła wiary, sukcesja apostolska i nauka o rekapitulacji w Chrystusie.
  • ok. 150–215 - [Klemens Aleksandryjski] – Szkoła aleksandryjska; filozofia jako „wychowawca” prowadzący Greków do Chrystusa.
  • ok. 155–220 - [Tertulian] – Ojciec teologii łacińskiej; wprowadził pojęcia „Trinitas” i „persona” (jeden Bóg w trzech osobach).
  • ok. 170–235 - [Hipolit Rzymski] – Tradycja apostolska – źródło wiedzy o liturgii i święceniach; Odparcie wszystkich herezji.
  • ok. 185–253 - [Orygenes] – Hexapla, O zasadach; mistrz alegorycznej egzegezy i pierwszy systematyczny teolog.
  • ok. 210–258 - [Cyprian z Kartaginy] – O jedności Kościoła katolickiego; „poza Kościołem nie ma zbawienia”; spór o upadłych w czasie prześladowań.

Ojcowie nicejscy (IV w.)

  • ok. 260–339 - [Euzebiusz z Cezarei] – Historia kościelna – ojciec historiografii Kościoła.
  • ok. 296–373 - [Atanazy Wielki] – O wcieleniu Słowa; główny obrońca Nicei przeciw arianizmowi; w liście z 367 r. wymienił 27 ksiąg Nowego Testamentu.
  • ok. 306–373 - [Efrem Syryjczyk] – „Harfa Ducha Świętego”; poeta-teolog Kościoła syryjskiego, autor hymnów i komentarzy.
  • ok. 310–367 - [Hilary z Poitiers] – „Atanazy Zachodu”; O Trójcy – łacińska obrona wiary nicejskiej.
  • ok. 313–386 - [Cyryl Jerozolimski] – Katechezy mistagogiczne – wykład chrztu i Eucharystii dla nowo ochrzczonych.
  • ok. 330–379 - [Bazyli Wielki] – Ojciec kapadocki; O Duchu Świętym; reguły życia monastycznego Wschodu.
  • ok. 329–390 - [Grzegorz z Nazjanzu] – „Teolog”; Mowy teologiczne – klasyczny wykład nauki o Trójcy, potwierdzony na Soborze w Konstantynopolu (381).
  • ok. 335–395 - [Grzegorz z Nyssy] – Ojciec kapadocki; teologia mistyczna i apofatyczna, Życie Mojżesza.

Ojcowie ponicejscy (koniec IV – VIII w.)

  • ok. 340–397 - [Ambroży z Mediolanu] – Biskup, kaznodzieja i twórca hymnów; ochrzcił Augustyna; bronił niezależności Kościoła wobec cesarza.
  • ok. 347–420 - [Hieronim] – Wulgata – przekład Biblii na łacinę, używany na Zachodzie przez ponad tysiąc lat.
  • ok. 349–407 - [Jan Chryzostom] – „Złotousty”; największy kaznodzieja starożytności, homilie egzegetyczne, tradycja liturgiczna Wschodu.
  • 354–430 - [Augustyn z Hippony] – Wyznania, O państwie Bożym, O Trójcy; nauka o grzechu pierworodnym i łasce przeciw Pelagiuszowi – najbardziej wpływowy teolog Zachodu.
  • ok. 376–444 - [Cyryl Aleksandryjski] – Obrońca tytułu Theotokos i jedności osoby Chrystusa przeciw Nestoriuszowi (Efez 431).
  • ok. 400–461 - [Leon Wielki] – Tomus do Flawiana – nauka o dwóch naturach Chrystusa przyjęta w Chalcedonie (451).
  • ok. 540–604 - [Grzegorz Wielki] – Moralia, Reguła pasterska; reforma liturgii i misja do Anglosasów; ostatni z czterech wielkich doktorów Zachodu.
  • ok. 580–662 - [Maksym Wyznawca] – Obrońca dwóch wól w Chrystusie przeciw monoteletyzmowi; teologia przebóstwienia (theosis).
  • ok. 675–749 - [Jan Damasceński] – Wykład wiary prawdziwej – synteza teologii greckiej; obrona ikon; uważany za ostatniego Ojca Kościoła na Wschodzie.

Prescholastyka (VI – XI w.)

  • ok. 480–524 - [Boecjusz] – O pocieszeniu, jakie daje filozofia; przekazał logikę Arystotelesa średniowiecznemu Zachodowi; definicja osoby.
  • ok. 500 - [Pseudo-Dionizy Areopagita] – Hierarchia niebiańska, Teologia mistyczna – ogromny wpływ na mistykę i angelologię średniowiecza.
  • ok. 673–735 - [Beda Czcigodny] – Historia kościelna narodu Angli; komentarze biblijne; upowszechnił liczenie lat od narodzenia Chrystusa.
  • ok. 735–804 - [Alkuin z Yorku] – Doradca Karola Wielkiego; główny twórca renesansu karolińskiego i szkół katedralnych.
  • ok. 808–867 - [Gotszalk z Orbais] – Wywołał spór o podwójną predestynację, odwołując się do Augustyna.
  • ok. 815–877 - [Jan Szkot Eriugena] – O podziale natury – śmiała synteza neoplatonizmu i teologii chrześcijańskiej.

Scholastyka (XI – XV w.)

  • 1033–1109 - [Anzelm z Canterbury] – „Ojciec scholastyki”; „wiara szukająca zrozumienia”; Proslogion (dowód ontologiczny) i Cur Deus homo (teoria zadośćuczynienia).
  • 1079–1142 - [Piotr Abelard] – Sic et non – metoda zestawiania sprzecznych autorytetów; moralna teoria odkupienia.
  • 1090–1153 - [Bernard z Clairvaux] – Mistyk i reformator cystersów; Kazania o Pieśni nad Pieśniami.
  • ok. 1096–1160 - [Piotr Lombard] – Cztery księgi sentencji – podstawowy podręcznik teologii na uniwersytetach przez cztery wieki.
  • ok. 1200–1280 - [Albert Wielki] – Doctor universalis; wprowadził pełnego Arystotelesa do teologii; nauczyciel Tomasza.
  • 1221–1274 - [Bonawentura] – Doctor seraphicus; Droga duszy do Boga – szczyt franciszkańskiej teologii augustyńskiej.
  • 1225–1274 - [Tomasz z Akwinu] – Doctor angelicus; Summa teologii i Summa przeciw poganom – synteza wiary i rozumu, pięć dróg ku Bogu.
  • ok. 1260–1328 - [Mistrz Eckhart] – Mistyka nadreńska; nauka o „narodzinach Boga w duszy”.
  • ok. 1266–1308 - [Jan Duns Szkot] – Doctor subtilis; jednoznaczność pojęcia bytu, prymat woli; obrona Niepokalanego Poczęcia.
  • ok. 1287–1347 - [Wilhelm Ockham] – Nominalizm i „brzytwa Ockhama”; via moderna, która ukształtowała późne średniowiecze.

Reformacja (XIV – XVI w.)

  • ok. 1328–1384 - [Jan Wiklif] – Prekursor reformacji; najwyższy autorytet Pisma, przekład Biblii na angielski.
  • ok. 1370–1415 - [Jan Hus] – Prekursor reformacji; krytyka odpustów, spalony na stosie w Konstancji.
  • 1466–1536 - [Erazm z Rotterdamu] – Humanista; grecki Nowy Testament (1516) – podstawa przekładów reformacji; spór z Lutrem o wolną wolę.
  • 1483–1546 - [Marcin Luter] – 95 tez (1517); usprawiedliwienie z wiary; O niewoli babilońskiej Kościoła, O niewolnej woli; przekład Biblii na niemiecki.
  • 1484–1531 - [Ulrich Zwingli] – Reformacja w Zurychu; symboliczne rozumienie Wieczerzy Pańskiej (spór w Marburgu 1529).
  • 1489–1556 - [Thomas Cranmer] – Arcybiskup Canterbury; Book of Common Prayer – fundament anglikanizmu.
  • 1491–1551 - [Marcin Bucer] – Reformator Strasburga; mediator między Lutrem a Zwinglim, wpływ na Kalwina i Anglię.
  • 1496–1561 - [Menno Simons] – Przywódca pokojowego anabaptyzmu; od jego imienia – menonici.
  • 1497–1560 - [Filip Melanchton] – Loci communes – pierwsza dogmatyka protestancka; Wyznanie augsburskie (1530).
  • 1504–1575 - [Henryk Bullinger] – Następca Zwingliego; Druga konfesja helwecka; teologia przymierza.
  • 1509–1564 - [Jan Kalwin] – Instytucje religii chrześcijańskiej; Genewa; suwerenność Boga – źródło tradycji reformowanej.
  • ok. 1514–1572 - [John Knox] – Reformacja w Szkocji i początek prezbiterianizmu.
  • 1519–1605 - [Teodor Beza] – Następca Kalwina w Genewie; wydawca greckiego Nowego Testamentu.

Post-reformacja (XVII – XVIII w.)

  • 1542–1621 - [Robert Bellarmin] – Główny teolog kontrreformacji; Disputationes – katolicka odpowiedź na protestantyzm.
  • 1548–1617 - [Francisco Suárez] – Szkoła z Salamanki; Disputationes metaphysicae – ostatnia wielka summa scholastyczna.
  • 1560–1609 - [Jakub Arminiusz] – Odrzucił bezwarunkową predestynację; jego nauki potępił Synod w Dort (1618).
  • 1582–1637 - [Johann Gerhard] – Loci theologici – szczyt ortodoksji luterańskiej.
  • 1616–1683 - [John Owen] – Najwybitniejszy teolog purytański; O śmierci śmierci w śmierci Chrystusa.
  • 1623–1687 - [Franciszek Turretini] – Institutio theologiae elencticae – klasyczna dogmatyka ortodoksji reformowanej.
  • 1635–1705 - [Philipp Jakob Spener] – Pia desideria (1675) – początek pietyzmu i nacisk na osobistą pobożność.
  • 1703–1758 - [Jonathan Edwards] – Wielkie Przebudzenie w Ameryce; O wolności woli, O uczuciach religijnych.
  • 1703–1791 - [John Wesley] – Twórca metodyzmu; nauka o uświęceniu i przebudzenia w Anglii.

Teologia współczesna (XIX – XXI w.)

  • 1768–1834 - [Friedrich Schleiermacher] – „Ojciec teologii liberalnej”; religia jako uczucie absolutnej zależności.
  • 1801–1890 - [John Henry Newman] – Esej o rozwoju doktryny chrześcijańskiej; przejście od anglikanizmu do katolicyzmu.
  • 1834–1892 - [Charles Spurgeon] – „Książę kaznodziejów”; kalwiński baptysta, spór z liberalizmem (Downgrade Controversy).
  • 1854–1921 - [Herman Bavinck] – Dogmatyka reformowana – neokalwinizm holenderski.
  • 1884–1976 - [Rudolf Bultmann] – Program demitologizacji Nowego Testamentu.
  • 1886–1968 - [Karl Barth] – Dogmatyka kościelna; teologia Słowa Bożego, Deklaracja z Barmen (1934) przeciw nazizmowi.
  • 1898–1963 - [C. S. Lewis] – Po prostu chrześcijaństwo – najbardziej wpływowy apologeta XX w.
  • 1903–1958 - [Włodzimierz Łosski] – Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego – odnowa teologii prawosławnej.
  • 1904–1984 - [Karl Rahner] – Teologia transcendentalna; wpływ na Sobór Watykański II.
  • 1905–1988 - [Hans Urs von Balthasar] – Trylogia: Chwała, Teodramat, Teologika.
  • 1906–1945 - [Dietrich Bonhoeffer] – Naśladowanie, Wspólne życie; „tania łaska”; zamordowany przez nazistów.
  • 1926–2024 - [Jürgen Moltmann] – Teologia nadziei, Bóg ukrzyżowany.
  • 1927–2022 - [Joseph Ratzinger (Benedykt XVI)] – Wprowadzenie w chrześcijaństwo, Jezus z Nazaretu; relacja wiary i rozumu.
  • 1928–2014 - [Wolfhart Pannenberg] – Teologia systematyczna; objawienie jako historia, zmartwychwstanie jako fakt historyczny.