← Wróć do teologii

Tertulian

ok. 155 – po 220 · ojciec teologii łacińskiej · Kartagina

Opis

Kwintus Septymiusz Florens Tertulian urodził się w Kartaginie, stolicy rzymskiej prowincji Afryki (dziś Tunezja), w rodzinie pogańskiej. Według Hieronima jego ojciec był centurionem. Otrzymał staranne wykształcenie retoryczne i prawnicze, znał dobrze literaturę i filozofię grecką, a część swoich pism napisał po grecku (te zaginęły). Jak sam wspomina, w młodości oglądał z upodobaniem walki gladiatorów i żył jak inni poganie.

Około 195 roku przyjął chrześcijaństwo, poruszony prawdopodobnie odwagą męczenników i życiem wspólnoty chrześcijańskiej. Był żonaty; do żony napisał dwie księgi o tym, jak powinna żyć, gdyby owdowiała. Hieronim podaje, że był kapłanem, ale on sam nigdzie o tym nie wspomina, więc wielu badaczy w to wątpi. Od pierwszych lat po nawróceniu pisał niezwykle dużo: apologie w obronie prześladowanych chrześcijan, traktaty przeciw heretykom i pisma o życiu chrześcijańskim.

Około 207 roku przyłączył się do ruchu montanistów, czyli „Nowego Proroctwa”, które głosiło, że przez proroków Montana, Pryscyllę i Maksymillę przemawia Duch Pocieszyciel, domagając się ostrzejszej dyscypliny: surowszych postów, zakazu powtórnego małżeństwa i gotowości na męczeństwo bez ucieczki przed prześladowaniem. Z czasem coraz ostrzej atakował biskupów, którzy przebaczali ciężkie grzechy. Dawniej sądzono, że odszedł od Kościoła i założył własną sektę tertulianistów; dziś wielu historyków uważa, że montaniści w Kartaginie długo pozostawali w Kościele jako grupa rygorystów. Augustyn wspomina, że ostatni tertulianiści pojednali się z Kościołem za jego czasów.

Tertulian był pierwszym wielkim teologiem piszącym po łacinie i stworzył dużą część języka, którym Kościół zachodni mówi do dziś o Bogu: trinitas, persona, substantia, sacramentum, satisfactio. Jego formuła „jedna substancja w trzech osobach” wyprzedziła o ponad sto lat rozstrzygnięcia soborów. Pisał błyskotliwie, ironicznie i namiętnie, a jego zwięzłe sentencje cytuje się do dziś. Z powodu montanizmu nie jest czczony jako święty i nie zalicza się go do Ojców Kościoła w ścisłym sensie, ale jego wpływ był ogromny: Cyprian z Kartaginy czytał go codziennie, mówiąc do sekretarza: „Daj mi mistrza”.

Zmarł w Kartaginie, według Hieronima w późnej starości. Dokładna data nie jest znana; ostatnie jego pisma pochodzą z około 220 roku.

Najważniejsze fakty

  • Imię - Quintus Septimius Florens Tertullianus
  • Urodzony - ok. 155–160 w Kartaginie, Afryka Prokonsularna (dziś Tunezja)
  • Zmarł - po 220 w Kartaginie; data niepewna, Hieronim pisze o „późnej starości”
  • Rodzina - syn centuriona (według Hieronima); żonaty, co wiemy z pisma Do żony
  • Wykształcenie - retoryka, prawo, literatura i filozofia grecka; pisał po łacinie i po grecku
  • ok. 195 - nawrócenie na chrześcijaństwo
  • 197 - Apologetyk w czasie prześladowań w Afryce
  • 203 - męczeństwo Perpetuy i Felicyty w Kartaginie; część badaczy przypisuje mu redakcję ich Męczeństwa
  • ok. 207 - przyłączenie się do montanizmu (Nowego Proroctwa)
  • ok. 213 - Przeciw Prakseaszowi, najważniejszy wykład nauki o Trójcy
  • Kapłaństwo - według Hieronima był kapłanem, ale ta informacja jest niepewna
  • Dorobek - 31 zachowanych dzieł; kilkanaście innych, także greckich, zaginęło
  • Status - nie jest świętym ani doktorem Kościoła; w VI w. Dekret gelazjański zaliczył jego pisma do nieuznawanych
  • Wpływ - Cyprian, Nowacjan, Hieronim, Augustyn; współtwórca łacińskiego języka teologicznego
  • Wydania polskie - większość dzieł w serii Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy (t. 5, 29, 58) i Pisma Ojców Kościoła

Najważniejsze dzieła

Daty są przybliżone, za ustaleniami współczesnych badaczy. Podział na okres katolicki i montanistyczny jest umowny.

Apologie

  • 197 - Do męczenników (Ad martyras): list do chrześcijan uwięzionych przed męczeństwem; zachęta do wytrwania
  • 197 - Do pogan (Ad nationes): dwie księgi odpierające oszczerstwa przeciw chrześcijanom i ośmieszające pogańskich bogów
  • 197 - Apologetyk (Apologeticum): najsłynniejsze dzieło: obrona chrześcijan skierowana do namiestników rzymskich; dowodzi niesprawiedliwości procesów, opisuje życie wspólnoty i kończy zdaniem o krwi chrześcijan jako nasieniu
  • ok. 197–198 - O świadectwie duszy (De testimonio animae): dusza ludzka z natury świadczy o jednym Bogu, nawet u pogan, w potocznych wykrzyknikach typu „Bóg widzi”
  • 212 - Do Skapuli (Ad Scapulam): list do namiestnika Afryki; pierwsza wyraźna obrona wolności religijnej w literaturze chrześcijańskiej

Przeciw heretykom

  • ok. 203 - Preskrypcja przeciw heretykom (De praescriptione haereticorum): prawnicza „preskrypcja”: heretycy nie mają prawa powoływać się na Pismo, bo należy ono do Kościołów założonych przez apostołów
  • ok. 198–203 - O chrzcie (De baptismo): najstarszy zachowany traktat o sakramencie; przeciw kobiecie z sekty kainitów, która odrzucała chrzest wodą
  • ok. 204 - Przeciw Hermogenesowi (Adversus Hermogenem): przeciw poglądowi, że materia jest wieczna; obrona stworzenia z niczego
  • ok. 206 - Przeciw walentynianom (Adversus Valentinianos): ironiczne przedstawienie gnostyckiej mitologii walentynian
  • ok. 206–207 - O ciele Chrystusa (De carne Christi): przeciw doketyzmowi: Chrystus miał prawdziwe ludzkie ciało; tu znajduje się słynny fragment, z którego powstało „wierzę, bo to absurd”
  • 207–208 - Przeciw Marcjonowi (Adversus Marcionem): pięć ksiąg, najdłuższe dzieło: obrona jedności Boga Starego i Nowego Testamentu przeciw Marcjonowi
  • ok. 208–211 - O zmartwychwstaniu ciała (De resurrectione carnis): obrona zmartwychwstania tego samego ciała, w którym człowiek żył
  • ok. 210–211 - O duszy (De anima): pierwsza chrześcijańska psychologia: natura, pochodzenie i los duszy; nauka o przekazywaniu duszy przez rodziców
  • ok. 203–213 - Lekarstwo na ukłucie skorpiona (Scorpiace): przeciw gnostykom, którzy uważali męczeństwo za niepotrzebne
  • ok. 213 - Przeciw Prakseaszowi (Adversus Praxean): przeciw modalizmowi: pierwszy systematyczny wykład nauki o Trójcy i o dwóch naturach Chrystusa
  • ok. 197–200 - Przeciw Żydom (Adversus Iudaeos): spór o wypełnienie proroctw w Chrystusie i o ważność Prawa

Życie chrześcijańskie

  • ok. 197–202 - O widowiskach (De spectaculis): dlaczego chrześcijanin nie może chodzić do cyrku, teatru i na igrzyska
  • ok. 198–203 - O modlitwie (De oratione): najstarszy zachowany komentarz do Modlitwy Pańskiej
  • ok. 200–203 - O cierpliwości (De patientia): cierpliwość jako cnota Boga i Chrystusa; autor przyznaje, że sam jej nie ma
  • ok. 203 - O pokucie (De paenitentia): pokuta przed chrztem i jedna, publiczna pokuta po chrzcie (exomologesis)
  • ok. 196–211 - O bałwochwalstwie (De idololatria): jakich zawodów i zwyczajów chrześcijanin musi unikać, by nie mieć udziału w kulcie bóstw
  • ok. 200–206 - O strojach kobiecych (De cultu feminarum): dwie księgi o skromności ubioru
  • ok. 200–206 - Do żony (Ad uxorem): dwie księgi; piękny opis małżeństwa dwojga chrześcijan i rada, by wdowa nie wychodziła ponownie za mąż
  • ok. 205–209 - O płaszczu (De pallio): krótka, bardzo kunsztowna mowa, w której broni swojej decyzji noszenia płaszcza filozofa zamiast togi

Pisma montanistyczne

  • ok. 208–211 - Napomnienie o czystości (De exhortatione castitatis): przeciw powtórnemu małżeństwu po śmierci współmałżonka
  • 211 - O wieńcu (De corona): w obronie żołnierza, który odmówił włożenia wieńca; przeciw służbie wojskowej chrześcijan
  • ok. 208–212 - O ucieczce w czasie prześladowania (De fuga in persecutione): ucieczka przed męczeństwem jest niedozwolona
  • ok. 208–212 - O zasłanianiu dziewic (De virginibus velandis): dziewice powinny nosić welon w kościele
  • ok. 210–217 - O jednożeństwie (De monogamia): małżeństwo dozwolone jest tylko raz w życiu
  • ok. 210–217 - O poście (De ieiunio): obrona surowych postów montanistów przeciw „ludziom ciała”
  • ok. 210–220 - O wstydliwości (De pudicitia): ostry atak na biskupa, który ogłosił przebaczenie grzechów cudzołóstwa po pokucie; Kościół Ducha przeciw „Kościołowi biskupów”

Twórczość teologiczna

Tertulian myślał jak prawnik i retor: definiował pojęcia, stawiał tezy, wskazywał sprzeczności przeciwnika i chętnie sięgał po paradoks. Choć głośno odrzucał filozofię, sam korzystał z niej obficie, zwłaszcza ze stoicyzmu. Jego teologia powstawała prawie zawsze w sporze, dlatego najwięcej mówi o tym, co zagrażało wierze w jego czasach: o gnostykach, Marcjonie, modalistach i prześladowaniach.

Główne tematy

  • Trójca - W Przeciw Prakseaszowi broni, że Ojciec, Syn i Duch są jednym Bogiem, ale nie jedną osobą. Pierwszy w łacinie użył słowa trinitas i formuły „jedna substancja w trzech osobach”. Jedność i rozróżnienie objaśnia obrazami korzenia, drzewa i owocu, źródła, rzeki i strumienia, słońca, promienia i światła. Ojciec jest jak całość substancji, a Syn jej „częścią” i „wyprowadzeniem”, co później uznano za ślad subordynacjonizmu.
  • Chrystus - W Chrystusie widzi „podwójny stan, nie zmieszany, lecz połączony w jednej osobie, Boga i człowieka Jezusa”. Każda natura zachowuje swoje właściwości: jako Bóg czyni cuda, jako człowiek cierpi. To sformułowanie wyprzedza naukę Soboru Chalcedońskiego (451).
  • Ciało i wcielenie - Przeciw gnostykom i Marcjonowi broni prawdziwego ciała Chrystusa i zmartwychwstania ciała. „Ciało jest zawiasem zbawienia”: przez ciało przychodzą chrzest, namaszczenie i Eucharystia, i to samo ciało zostanie wskrzeszone. Krzyż, który poganie uważali za hańbę, jest dla niego właśnie dowodem prawdy wiary.
  • Reguła wiary i tradycja - Prawdziwa wiara to ta, którą przekazały Kościoły założone przez apostołów, a jej streszczeniem jest reguła wiary, podobna do późniejszego Credo. Heretycy jako „nowi” przybysze nie mają prawa do Pisma, które od początku należało do Kościoła. Ten argument z sukcesji apostolskiej rozwijał wcześniej Ireneusz.
  • Wiara a filozofia - „Cóż mają wspólnego Ateny i Jerozolima?”: filozofowie są dla niego „patriarchami heretyków”, a ciekawość po Ewangelii jest zbędna. Zarazem uważał, że dusza ludzka jest „z natury chrześcijańska” i w odruchach serca świadczy o jednym Bogu, a w swoich dziełach chętnie korzystał z argumentów rozumowych.
  • Dusza i grzech - Dusza jest dla niego, jak u stoików, subtelnym ciałem i przekazuje się od rodziców razem z ciałem (traducjanizm). Z tego wynika „skaza pochodzenia” (vitium originis), która przechodzi na wszystkich potomków Adama. To jedna z pierwszych zapowiedzi nauki o grzechu pierworodnym rozwiniętej przez Augustyna.
  • Chrzest - Chrzest jest „błogosławionym sakramentem naszej wody”, który obmywa grzechy i daje życie wieczne. Zaleca jednak odkładanie chrztu dzieci i osób niezamężnych, póki nie dojrzeją, bo grzech po chrzcie jest bardzo groźny. Chrzest udzielony przez heretyków uważał za nieważny, co później podjął Cyprian.
  • Pokuta - W okresie katolickim przyjmuje jedną publiczną pokutę po chrzcie, z wyznaniem grzechu i surowymi uczynkami. Jako montanista twierdzi, że ciężkich grzechów, takich jak bałwochwalstwo, zabójstwo i cudzołóstwo, nie może przebaczyć biskup, lecz tylko Bóg; Kościół ma władzę odpuszczania, ale nie powinien z niej korzystać, by nie zachęcać do grzechu.
  • Maryja - Przedstawia Maryję jako nową Ewę: jak przez dziewicę Ewę weszło słowo śmierci, tak przez Dziewicę Maryję weszło Słowo życia. Uważał jednak, że Maryja po narodzeniu Jezusa miała z Józefem dzieci, czego Kościół nie przyjął.
  • Kościół i świat - Chrześcijanie modlą się za cesarza i są lojalnymi obywatelami, ale nie mogą składać ofiar bogom ani uczestniczyć w niczym, co wiąże się z bałwochwalstwem, w tym w widowiskach i, według niego, w służbie wojskowej. „Nie należy do religii zmuszać do religii”: każdy ma prawo czcić to, co uważa za słuszne.
  • Rzeczy ostateczne - Oczekiwał rychłego końca świata i tysiącletniego królestwa Chrystusa w odnowionej Jerozolimie po zmartwychwstaniu sprawiedliwych (millenaryzm).
  • Język teologii - Wprowadził lub upowszechnił w teologii setki słów łacińskich. Wiele z nich pochodzi z języka prawa: persona, substantia, satisfactio (zadośćuczynienie), meritum (zasługa), sacramentum (pierwotnie przysięga żołnierska).

Montanizm

Tertulian nie zmienił w montanizmie nauki o Bogu i Chrystusie: Przeciw Prakseaszowi napisał już jako montanista. Zmieniła się jego dyscyplina i stosunek do władzy w Kościele. Uważał, że Duch Pocieszyciel, zapowiedziany przez Jezusa, przez nowych proroków prowadzi Kościół do dojrzałości, czyli do większej surowości, a nie do nowych dogmatów. Przeciwstawiał „ludzi duchowych”, którzy przyjmują to proroctwo, „ludziom ciała”, czyli większości wiernych i biskupom. Ten rygoryzm sprawił, że późniejsze pokolenia czytały go z podziwem dla jego geniuszu, ale i z rezerwą.

Słynne cytaty

W swobodnym przekładzie.

„Krew chrześcijan jest nasieniem.”
Apologetyk 50, 13; zwykle cytowane jako „krew męczenników jest nasieniem chrześcijan”
„Patrzcie, mówią, jak oni się wzajemnie miłują.”
Apologetyk 39, 7; o tym, co poganie mówią o chrześcijanach
„Chrześcijanami się nie rodzi, chrześcijanami się staje.”
Apologetyk 18, 4
„O świadectwo duszy z natury chrześcijańskiej!”
Apologetyk 17, 6
„Cóż mają wspólnego Ateny i Jerozolima? Cóż Akademia i Kościół?”
Preskrypcja przeciw heretykom 7, 9
„Ukrzyżowany został Syn Boży: nie wstydzę się tego, bo jest to hańbą. Umarł Syn Boży: jest to całkowicie wiarygodne, bo niedorzeczne. Pogrzebany zmartwychwstał: jest to pewne, bo niemożliwe.”
O ciele Chrystusa 5; źródło powiedzenia „wierzę, bo to absurd”, którego Tertulian dosłownie nie napisał
„Prakseasz wypędził Pocieszyciela i ukrzyżował Ojca.”
Przeciw Prakseaszowi 1
„Ciało jest zawiasem zbawienia.”
O zmartwychwstaniu ciała 8
„Prawo ludzkie i naturalne pozwala każdemu czcić to, co uważa za słuszne. Nie należy do religii zmuszać do religii, którą trzeba przyjmować dobrowolnie, a nie siłą.”
Do Skapuli 2

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały