← Wróć do teologii

Klemens Aleksandryjski

ok. 150 – ok. 215 · szkoła aleksandryjska · Ateny – Aleksandria – Kapadocja

Opis

Tytus Flawiusz Klemens urodził się około 150 roku, najprawdopodobniej w Atenach, w rodzinie pogańskiej. Otrzymał pełne greckie wykształcenie i znał literaturę, filozofię i religie swoich czasów lepiej niż którykolwiek inny pisarz chrześcijański; w swoich dziełach cytuje ponad trzystu autorów. Po przyjęciu chrześcijaństwa wędrował po Grecji, Italii, Syrii i Palestynie, szukając nauczycieli, którzy przechowali tradycję apostolską. Ostatniego i najważniejszego z nich, Pantajnosa, znalazł w Aleksandrii i nazwał go „pszczołą sycylijską”, która zbierała miód z łąk proroków i apostołów.

Aleksandria była wtedy największym ośrodkiem nauki świata greckiego, ze słynną Biblioteką i Muzejonem, a także miastem, w którym działali Filon Aleksandryjski i wielcy nauczyciele gnostyccy, jak Bazylides i Walentyn. Klemens nauczał tam chrześcijan wykształconych w kulturze greckiej i po Pantajnosie stanął na czele aleksandryjskiej szkoły katechetycznej. Jego celem było pokazanie, że wiara nie jest wrogiem wiedzy, a prawdziwą „gnozą”, czyli poznaniem, nie jest tajemna nauka gnostyków, lecz dojrzałe zrozumienie wiary Kościoła, połączone z miłością.

Napisał zamierzoną trylogię, w której Logos, Słowo Boże, prowadzi człowieka krok po kroku: najpierw wzywa pogan do nawrócenia (Zachęta do Greków), potem wychowuje nawróconych do życia chrześcijańskiego (Wychowawca), a w końcu uczy ich pełnej wiedzy. Trzeciej części nigdy w zamierzonej formie nie ukończył; jej miejsce zajęły Kobierce, swobodny i celowo nieuporządkowany zbiór rozważań, w którym głębsze prawdy kryją się dla tych, którzy je wytrwale szukają.

Około 202 roku, w czasie prześladowania za cesarza Septymiusza Sewera, opuścił Aleksandrię i schronił się w Kapadocji u swojego dawnego ucznia Aleksandra, późniejszego biskupa Jerozolimy. Około 211 roku Aleksander posłał go z listem do Kościoła w Antiochii, nazywając go „błogosławionym prezbiterem”. W liście do Orygenesa z około 215 roku mówi już o nim jako o zmarłym. Tradycja, że Orygenes był uczniem Klemensa, pochodzi od Euzebiusza i jest dziś niepewna, ale obaj należą do tej samej aleksandryjskiej tradycji, którą Orygenes rozwinął.

Dawniej Klemens był wspominany jako święty 4 grudnia, ale z powodu wątpliwości co do niektórych jego poglądów usunięto go z martyrologiów. Jest jednak uważany za jednego z najważniejszych Ojców Kościoła II wieku i za twórcę pierwszej chrześcijańskiej syntezy wiary i kultury greckiej.

Najważniejsze fakty

  • Imię - Titus Flavius Clemens
  • Urodzony - ok. 150, najprawdopodobniej w Atenach
  • Zmarł - przed 215, prawdopodobnie w Kapadocji
  • Pochodzenie - rodzina pogańska; pełne wykształcenie greckie
  • Podróże - Grecja, Italia, Syria, Palestyna w poszukiwaniu nauczycieli
  • Nauczyciel - Pantajnos, kierujący szkołą chrześcijańską w Aleksandrii
  • ok. 190–202 - nauczyciel i kierownik szkoły katechetycznej w Aleksandrii
  • ok. 202 - opuszcza Aleksandrię w czasie prześladowania Septymiusza Sewera
  • ok. 211 - w Kapadocji u Aleksandra; zanosi jego list do Kościoła w Antiochii
  • Święcenia - Aleksander nazywa go prezbiterem; poza tym brak danych
  • Uczniowie - Aleksander Jerozolimski; Orygenes według Euzebiusza, co jest niepewne
  • Źródła - własne pisma, Historia kościelna Euzebiusza, Hieronim, Focjusz
  • Oczytanie - cytuje ponad 300 autorów greckich, często z dzieł, które przetrwały tylko u niego
  • Kult - dawniej 4 grudnia; usunięty z martyrologiów; w Kościele anglikańskim czczony jako święty

Najważniejsze dzieła

Trylogia

  • ok. 195 - Zachęta do Greków (Protreptikos): mowa wzywająca pogan do porzucenia mitów i misteriów; Chrystus jako „nowa pieśń”, potężniejsza niż pieśni Orfeusza, która ożywia kamienne serca
  • ok. 197 - Wychowawca (Paidagogos): trzy księgi: Logos jako wychowawca dzieci Bożych (I) oraz szczegółowe wskazówki o jedzeniu, piciu, ubiorze, śmiechu, małżeństwie i życiu w mieście (II i III); kończy się hymnem do Chrystusa Zbawiciela, jednym z najstarszych hymnów chrześcijańskich
  • ok. 198–203 - Kobierce (Stromateis): osiem ksiąg „kobierców zapisków o prawdziwej filozofii”: wiara i wiedza, filozofia grecka, małżeństwo, męczeństwo, symbolika, portret prawdziwego gnostyka; księga VIII to notatki z logiki

Inne dzieła zachowane

  • ok. 203 - Który bogacz może być zbawiony? (Quis dives salvetur): homilia o bogatym młodzieńcu (Mk 10,17–31): nie bogactwo samo w sobie zamyka drogę do nieba, lecz przywiązanie do niego; kończy się opowieścią o apostole Janie i nawróconym zbójcy
  • ok. 200 - Wyjątki z Teodota (Excerpta ex Theodoto): notatki z pism gnostyka Teodota, ucznia Walentyna, z uwagami Klemensa; cenne źródło wiedzy o gnozie walentyniańskiej
  • ok. 200 - Wybór z proroków (Eclogae propheticae): notatki o interpretacji Starego Testamentu i o chrzcie

Dzieła zachowane we fragmentach lub zaginione

  • ok. 200 - Szkice (Hypotyposeis): osiem ksiąg krótkich objaśnień całego Pisma; zachowały się fragmenty u Euzebiusza i łacińskie Adumbrationes do Listów katolickich. Tu Klemens przekazuje tradycję o kolejności powstania Ewangelii i o Janie, który napisał „ewangelię duchową”
  • ok. 200 - O Passze: o dacie i znaczeniu Wielkanocy; fragmenty
  • ok. 200 - Kanon kościelny: przeciw tym, którzy naśladowali zwyczaje żydowskie; znany tylko z tytułu
  • ok. 200 - Do nowo ochrzczonych: krótka zachęta do łagodności i cierpliwości; zachowany fragment
  • sporne - List do Teodora: list o „tajnej Ewangelii Marka”, który ogłosił w 1958 r. Morton Smith; jego autentyczność jest gorąco dyskutowana

Twórczość teologiczna

Klemens jest pierwszym chrześcijaninem, który świadomie uprawia teologię jako dialog z całą kulturą grecką. Inspiruje się Platonem, stoikami i Filonem Aleksandryjskim, ale miarą wszystkiego jest dla niego Pismo i „reguła kościelna”. Jego styl jest bogaty, pełen cytatów, obrazów i aluzji, a myśl bardziej sugeruje i zachęca do poszukiwań, niż buduje system.

Główne tematy

  • Logos Nauczyciel - Cała historia zbawienia to dzieło wychowawcze Logosu. Ten sam Logos stworzył świat, przemawiał przez Prawo i proroków, oświecał filozofów, a w końcu stał się człowiekiem. Wzywa, wychowuje i naucza, jak dobry lekarz i pedagog, który dostosowuje się do każdego ucznia.
  • Filozofia - Filozofia jest darem Opatrzności: „wychowywała Greków ku Chrystusowi, jak Prawo Hebrajczyków”. Nie jest ani diabelskim wynalazkiem, ani pełną prawdą, ale przygotowaniem, ćwiczeniem umysłu i ochroną wiary przed sofistyką. Część prawdy filozofowie „ukradli” od proroków hebrajskich, część otrzymali bezpośrednio od Boga; tylko w Chrystusie te rozproszone okruchy łączą się w całość.
  • Wiara i wiedza - Wiara jest dobrowolnym przyjęciem prawdy i fundamentem wszelkiego poznania, także w nauce i filozofii, bo pierwszych zasad nie da się dowieść. Wiedza (gnosis) wyrasta z wiary jak dom z fundamentu. „Wiara jest więc poznaniem skróconym, a wiedza wiarą dowiedzioną”.
  • Prawdziwy gnostyk - Doskonały chrześcijanin to „gnostyk” w dobrym sensie: ktoś, kto poznaje Boga, panuje nad namiętnościami (apatheia), modli się nieustannie, czyni dobro z miłości, a nie ze strachu czy dla nagrody, i całe życie traktuje jak święto. Klemens przeciwstawia go gnostykom heretyckim, którzy dzielili ludzi na z natury zbawionych i potępionych.
  • Bóg - Bóg jest ponad wszelkim imieniem i pojęciem. Do Jego poznania prowadzi droga abstrakcji: odejmując od rzeczy wszystkie właściwości cielesne, dochodzimy do tego, czym Bóg nie jest. Wszystkie imiona Boga, jak Jedno, Dobro czy Ojciec, wskazują na Niego, ale Go nie obejmują. Klemens jest jednym z pierwszych chrześcijańskich przedstawicieli teologii negatywnej.
  • Przebóstwienie - Celem człowieka jest upodobnienie się do Boga. „Słowo Boże stało się człowiekiem, abyś i ty nauczył się od człowieka, jak człowiek może stać się Bogiem”. Tę myśl rozwinęli później Atanazy i cała tradycja wschodnia.
  • Chrzest i Eucharystia - Chrzest jest oświeceniem, łaską i obmyciem: przez niego stajemy się synami, doskonałymi i nieśmiertelnymi. Eucharystię opisuje w obrazach pokarmu: Chrystus jest mlekiem dla dzieci i pokarmem dla dojrzałych, a pić krew Jezusa znaczy uczestniczyć w Jego nieśmiertelności.
  • Małżeństwo - Przeciw gnostykom i enkratytom, którzy uważali małżeństwo za grzech, broni jego świętości: małżeństwo i dziewictwo są dwiema drogami służby Bogu, a sami apostołowie, jak Piotr, mieli żony. Kobieta i mężczyzna mają tę samą naturę, tę samą łaskę i tę samą cnotę.
  • Bogactwo - Dobra materialne są narzędziem: można ich użyć dobrze albo źle. Trzeba wyrzec się nie majątku, lecz namiętności, które czynią z niego bożka. Kto używa bogactwa dla bliźnich, ten może być zbawiony.
  • Pismo Święte - Pismo mówi symbolami i ma wiele warstw znaczenia, dlatego trzeba je czytać nie tylko dosłownie, lecz także duchowo, jak uczył Filon. Głębszy sens odsłania się stopniowo, w miarę dojrzewania czytelnika.
  • Kara i oczyszczenie - Kary Boże mają charakter wychowawczy i leczniczy; po śmierci dusze mogą przechodzić oczyszczający ogień. Ta myśl wpłynęła na Orygenesa i na późniejszą naukę o czyśćcu.
  • Męczeństwo - Prawdziwe męczeństwo to świadectwo całego życia, a nie tylko śmierć. Kto sam się zgłasza do sędziów i prowokuje prześladowców, staje się współwinny ich grzechu; dlatego ucieczka przed prześladowaniem nie jest zdradą. Tak też postąpił sam Klemens.

Ocena i wpływ

Część późniejszych teologów, zwłaszcza patriarcha Focjusz w IX wieku, zarzucała Klemensowi niejasności w nauce o Synu i zbyt wielkie zaufanie do filozofii. Dziś ceni się go jako pioniera: jako pierwszy pokazał, że wiara może przyjąć i oczyścić to, co najlepsze w kulturze greckiej. Jego program podjęli Orygenes, Ojcowie kapadoccy i Pseudo-Dionizy, a przez nich cała tradycja chrześcijańskiej teologii mistycznej.

Słynne cytaty

W swobodnym przekładzie.

„Słowo Boże stało się człowiekiem, abyś i ty nauczył się od człowieka, jak człowiek może stać się Bogiem.”
Zachęta do Greków 1, 8, 4
„Ochrzczeni zostajemy oświeceni; oświeceni stajemy się synami; jako synowie zostajemy uczynieni doskonałymi; doskonali stajemy się nieśmiertelni.”
Wychowawca I, 6, 26
„Filozofia wychowywała Greków ku Chrystusowi, tak jak Prawo Hebrajczyków.”
Kobierce I, 5, 28
„Droga prawdy jest jedna, ale wpływają do niej z różnych stron strumienie, jak do wiecznie płynącej rzeki.”
Kobierce I, 5, 29
„Wiara jest poznaniem skróconym, a wiedza wiarą dowiedzioną.”
Kobierce VII, 10, 57; w wolnym streszczeniu
„Całe nasze życie jest świętem: wiedząc, że Bóg jest wszędzie, orzemy, chwaląc Go, i żeglujemy, śpiewając hymny.”
Kobierce VII, 7, 35
„Nie należy wyrzucać bogactw, które mogą przynieść pożytek bliźnim.”
Który bogacz może być zbawiony? 14

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały