← Wróć do teologii

Jan Damasceński

ok. 675 – 749 · Chryzorroas · Damaszek – Mar Saba

Opis

Jan urodził się około 675 roku w Damaszku, który od kilkudziesięciu lat był stolicą kalifatu Umajjadów. Pochodził z zamożnej i wpływowej rodziny chrześcijańskiej Mansurów. Jego dziadek był ostatnim bizantyjskim urzędnikiem, który zarządzał finansami miasta, a ojciec Sergiusz pełnił podobną funkcję na dworze kalifów. Jan otrzymał staranne wykształcenie w języku greckim, filozofii i teologii, znał także arabski i środowisko muzułmańskie, w którym żył na co dzień. Według tradycji wychowywał się razem z przybranym bratem Kosmą, późniejszym biskupem Majumy i poetą liturgicznym.

Przez pewien czas Jan sam pracował w administracji kalifatu. Na początku VIII wieku, gdy władcy zaczęli usuwać chrześcijan z urzędów i wprowadzać arabski jako język administracji, porzucił karierę i razem z Kosmą wstąpił do ławry św. Saby (Mar Saba) na Pustyni Judzkiej koło Jerozolimy. Tam przyjął święcenia kapłańskie, głosił kazania w Jerozolimie, pisał dzieła teologiczne i hymny. Z daleka od Konstantynopola, pod władzą muzułmańską, mógł swobodnie przeciwstawić się cesarzowi.

Gdy w 726 roku cesarz bizantyjski Leon III rozpoczął walkę z kultem ikon, Jan napisał trzy mowy w obronie świętych obrazów i stał się najważniejszym teologiem ich czcicieli. Według późniejszej legendy cesarz zemścił się, podrzucając kalifowi sfałszowany list, z którego wynikało, że Jan zdradza Damaszek; kalif kazał mu odciąć rękę, a Matka Boża w nocy ją uzdrowiła. Jan na znak wdzięczności miał dodać do ikony srebrną rękę, stąd ikona Matki Bożej „Trojeręcznej”. Opowieść ta jest legendą, ale dobrze oddaje znaczenie, jakie Jan miał dla obrony ikon.

Pod koniec życia, na prośbę Kosmy, napisał Źródło poznania, w którym zebrał i uporządkował całą teologię Ojców greckich. Zmarł w Mar Saba prawdopodobnie 4 grudnia 749 roku. Kilka lat później ikonoklastyczny sobór w Hierei (754) rzucił klątwę na „Mansura o złym imieniu i saraceńskich myślach”, a cesarz Konstantyn V przekręcał jego imię na „Manzer”, czyli bękart. Sobór Nicejski II (787) przywrócił mu cześć i przyjął jego naukę o ikonach. Uważany jest za ostatniego wielkiego Ojca Kościoła na Wschodzie, a w 1890 roku papież Leon XIII ogłosił go doktorem Kościoła. Przydomek Chryzorroas („złotym strumieniem płynący”) pochodził od rzeki płynącej przez Damaszek, ale z czasem odnoszono go do jego wymowy.

Najważniejsze fakty

  • Imię - gr. Ioannes Damaskenos; arab. nazwisko rodowe Mansur
  • Urodzony - ok. 675 w Damaszku, stolicy kalifatu Umajjadów
  • Zmarł - prawdopodobnie 4 grudnia 749 w ławrze św. Saby koło Jerozolimy
  • Rodzina - ojciec Sergiusz (Sardżun ibn Mansur), wysoki urzędnik skarbowy kalifów; przybrany brat Kosma z Majumy
  • Języki - pisał po grecku; znał arabski i kulturę muzułmańską
  • Kariera - urzędnik w administracji kalifatu, prawdopodobnie w skarbie
  • pocz. VIII w. - wstąpienie do ławry św. Saby (Mar Saba) razem z Kosmą
  • Święcenia - kapłan; kaznodzieja patriarchy Jana V w Jerozolimie
  • 726–730 - trzy mowy w obronie ikon przeciw polityce cesarza Leona III
  • ok. 743 - Źródło poznania, zadedykowane Kosmie
  • 754 - sobór ikonoklastów w Hierei rzuca na niego klątwę
  • 787 - Sobór Nicejski II przywraca mu cześć i potwierdza naukę o ikonach
  • 1890 - Leon XIII ogłasza go doktorem Kościoła
  • Tytuły - ostatni z wielkich Ojców Kościoła na Wschodzie; przydomek Chryzorroas
  • Wspomnienie - 4 grudnia (w Kościele prawosławnym według kalendarza juliańskiego, czyli 17 grudnia)
  • Patronat - malarze ikon, farmaceuci, śpiewacy cerkiewni

Najważniejsze dzieła

Źródło poznania (Pege gnoseos), ok. 743

  • część I - Dialektyka (Rozdziały filozoficzne): 68 rozdziałów z logiki i pojęć filozoficznych według Arystotelesa i Porfiriusza: byt, substancja, natura, osoba, hipostaza; słownik potrzebny do teologii
  • część II - O herezjach: katalog około stu herezji, w dużej części za Epifaniuszem; ostatni rozdział o „herezji Izmaelitów” jest jednym z najstarszych chrześcijańskich opisów islamu
  • część III - Wykład wiary prawdziwej (Ekdosis akribes tes orthodoxou pisteos): sto rozdziałów: Bóg i Trójca, stworzenie, aniołowie, człowiek, opatrzność, Wcielenie, sakramenty, Pismo, Maryja, ikony, rzeczy ostateczne. Pierwsza wielka synteza teologii chrześcijańskiej; na Zachodzie od XII w. w przekładzie Burgundia z Pizy jako De fide orthodoxa, podzielona na cztery księgi

Obrona ikon

  • ok. 726–730 - Trzy mowy przeciw tym, którzy odrzucają święte obrazy: najważniejsza teologiczna obrona ikon: rozróżnienie czci i uwielbienia, rodzaje obrazów, Wcielenie jako podstawa przedstawiania Boga; każda mowa kończy się zbiorem cytatów z Ojców

Pisma dogmatyczne i polemiczne

  • VIII w. - Elementarz dogmatyczny (Institutio elementaris): krótkie definicje pojęć teologicznych dla początkujących
  • VIII w. - O prawdziwej wierze (Libellus de recta sententia): wyznanie wiary napisane dla biskupa, który powracał do prawowierności
  • VIII w. - Przeciw jakobitom: przeciw monofizytom syryjskim, napisane na prośbę biskupa Damaszku
  • VIII w. - Przeciw nestorianom: obrona jedności osoby Chrystusa i tytułu Theotokos
  • VIII w. - O dwóch wolach w Chrystusie: przeciw monoteletom, za nauką Maksyma Wyznawcy i Soboru Konstantynopolitańskiego III
  • VIII w. - Dialog przeciw manichejczykom: o pochodzeniu zła i jedności Boga
  • VIII w. - O Trishagionie: list o hymnie „Święty Boże, Święty Mocny, Święty Nieśmiertelny”, przeciw dodawaniu słów „który został ukrzyżowany”
  • sporne - Dyskusja chrześcijanina z Saracenem: rozmowa o wolnej woli i o Słowie Bożym; przypisywana Janowi lub jego uczniom
  • sporne - Święte paralele (Sacra parallela): wielki zbiór cytatów z Pisma i Ojców na tematy moralne, przypisywany Janowi

Homilie i Pismo Święte

  • VIII w. - Trzy homilie na Zaśnięcie Matki Bożej: wygłoszone w Getsemani; nauka o wzięciu Maryi do nieba z ciałem, przytoczona przez Piusa XII w ogłoszeniu dogmatu o Wniebowzięciu (1950)
  • VIII w. - Homilia na Przemienienie Pańskie: o świetle Taboru, które jest blaskiem bóstwa Chrystusa
  • VIII w. - Homilia na Narodzenie Matki Bożej: pochwała Maryi i Jej rodziców, Joachima i Anny
  • VIII w. - Homilia na Wielką Sobotę: o zstąpieniu Chrystusa do otchłani
  • VIII w. - Komentarz do Listów św. Pawła: zbiór objaśnień głównie za Janem Chryzostomem

Poezja liturgiczna

  • VIII w. - Kanon paschalny: „Dzień Zmartwychwstania, rozjaśnijmy się, ludy!”; śpiewany w noc paschalną we wszystkich Kościołach bizantyjskich
  • VIII w. - Kanony na wielkie święta: na Boże Narodzenie, Objawienie Pańskie, Wniebowstąpienie, Przemienienie i Zaśnięcie Matki Bożej
  • VIII w. - Oktoich (Księga ośmiu tonów): tradycja przypisuje mu uporządkowanie śpiewów niedzielnych w ośmiu tonach i wiele z nich
  • VIII w. - Stichery pogrzebowe: pieśni o przemijaniu życia, do dziś śpiewane na pogrzebach w Kościele prawosławnym

Przypisywane mu dawniej

  • X–XI w. - Barlaam i Jozafat: chrześcijańska wersja legendy o Buddzie, przez wieki przypisywana Janowi; dziś uważana za dzieło późniejsze, prawdopodobnie Eutymiusza Gruzina

Twórczość teologiczna

Jan nie chciał być oryginalny. We wstępie do Źródła poznania pisze, że nie powie nic swojego, lecz zbierze w jedno to, co powiedzieli najwięksi nauczyciele. Jego wielkością jest synteza: zebrał nauczanie Atanazego, Ojców kapadockich, Cyryla Aleksandryjskiego, Pseudo-Dionizego i Maksyma Wyznawcy w jeden przejrzysty wykład i oparł je na precyzyjnych pojęciach filozoficznych. Dzięki temu stał się nauczycielem zarówno Wschodu, jak i Zachodu: korzystali z niego Piotr Lombard i Tomasz z Akwinu.

Ikony

  • Wcielenie - Starotestamentowy zakaz obrazów dotyczył Boga niewidzialnego. Odkąd jednak Syn Boży przyjął ciało i ukazał się ludziom, można przedstawiać to, co w Bogu stało się widzialne. Odrzucanie ikon jest więc w gruncie rzeczy zaprzeczeniem prawdziwości Wcielenia.
  • Materia - „Nie czczę materii, lecz Stwórcę materii, który dla mnie stał się materią”. Przez materię, przez ciało Chrystusa, krzyż, Ewangelię i sakramenty, dokonało się zbawienie, dlatego materia nie jest czymś pogardzanym, lecz uświęconym.
  • Cześć i uwielbienie - Rozróżnia uwielbienie (latreia), należne tylko Bogu, od czci (proskynesis), którą okazuje się osobom i rzeczom związanym z Bogiem: Maryi, świętym, krzyżowi, Ewangelii, ikonom. Za Bazylim powtarza, że cześć oddana obrazowi przechodzi na jego pierwowzór.
  • Rodzaje obrazów - Obrazem jest najpierw Syn, naturalny obraz Ojca; potem odwieczne zamysły Boga; człowiek stworzony na obraz Boga; symbole w Piśmie; wydarzenia Starego Testamentu jako zapowiedzi Nowego; wreszcie obrazy i słowa, które upamiętniają przeszłość. Ikona jest „księgą dla niepiśmiennych”.

Główne tematy

  • Bóg - Bóg jest nieskończony i niepojęty; jedyne, co w Nim pojmujemy, to właśnie Jego nieskończoność i niepojętość. Wiemy, że jest, ale nie wiemy, czym jest. Prawdy wiary przekazało jednak objawienie, i tego, co przekazane, nie należy przekraczać ani zmieniać.
  • Trójca - Ojciec, Syn i Duch Święty są jedną istotą w trzech hipostazach, różniących się tylko sposobem istnienia: niezrodzony, zrodzony, pochodzący. Osoby przenikają się nawzajem bez zmieszania; to wzajemne zamieszkiwanie nazywa perichoresis, a pojęcie to stało się odtąd stałym elementem nauki o Trójcy. Duch Święty pochodzi od Ojca przez Syna; Jan nazywa Go Duchem Syna, ale nie mówi, że pochodzi od Syna, co odpowiada stanowisku Kościoła wschodniego.
  • Chrystus - W jednej hipostazie Słowa są dwie natury, boska i ludzka, dwie wole i dwa działania, zjednoczone bez zmieszania i bez rozdzielenia. Natura ludzka nie ma osobnej hipostazy, ale istnieje w hipostazie Słowa (enhypostatos). Przez wymianę przymiotów można mówić, że Bóg cierpiał, a człowiek jest Bogiem. Ludzka natura Chrystusa została przebóstwiona, nie przestając być ludzką.
  • Człowiek - Człowiek jest „małym światem”, łączącym świat duchowy i materialny. Został stworzony na obraz Boga, czyli z rozumem i wolną wolą, i na podobieństwo, czyli ku cnocie. Bóg przewiduje wszystko, ale nie przesądza o ludzkich czynach: przeznaczenie wynika z Jego uprzedniej wiedzy o tym, co człowiek wolnie wybierze.
  • Maryja - Maryja jest prawdziwie Bogurodzicą (Theotokos), bo zrodziła nie samego człowieka, lecz wcielonego Boga. Pozostała dziewicą przed porodem, w czasie porodu i po nim. W homiliach na Zaśnięcie uczy, że Jej ciało nie zaznało rozkładu i zostało wzięte do nieba.
  • Eucharystia - Chleb i wino nie są tylko obrazem ani figurą Ciała i Krwi Pańskiej, lecz za sprawą Ducha Świętego zostają przemienione w samo przebóstwione ciało Pana. Jak Duch Święty dokonał Wcielenia w Maryi, tak dokonuje tej przemiany na ołtarzu. Odpowiadał w ten sposób ikonoklastom, którzy uznawali Eucharystię za jedyny prawdziwy obraz Chrystusa.
  • Islam - W rozdziale o „herezji Izmaelitów” opisuje nową religię z perspektywy chrześcijanina żyjącego pod władzą kalifów. Uważa Mahometa za fałszywego proroka, który znał Stary i Nowy Testament z rozmów z mnichem ariańskim, i omawia naukę Koranu o Jezusie. Przytacza też spór: muzułmanie nazywają chrześcijan „współtowarzyszami”, bo dają Bogu towarzysza, a chrześcijanie odpowiadają, że to oni „okaleczają” Boga, oddzielając od Niego Jego Słowo i Ducha.
  • Filozofia - W Dialektyce podaje sześć definicji filozofii: wiedza o bytach jako bytach; wiedza o rzeczach boskich i ludzkich; rozważanie śmierci; upodobnienie się do Boga; sztuka sztuk i nauka nauk; umiłowanie mądrości. Filozofia jest dla niego narzędziem teologii, „służebnicą”, którą trzeba posługiwać się z rozwagą.
  • Rzeczy ostateczne - Wierzy w zmartwychwstanie ciał i w sąd ostateczny. Kara potępionych jest wieczna i polega przede wszystkim na oddaleniu od Boga, którego nie chcieli kochać.

Słynne cytaty

W swobodnym przekładzie.

„Nie czczę materii, lecz czczę Stwórcę materii, który dla mnie stał się materią, zechciał zamieszkać w materii i przez materię dokonał mojego zbawienia.”
Mowy w obronie świętych obrazów I, 16
„Dawniej Bóg, bezcielesny i bez kształtu, nie mógł być przedstawiany. Teraz zaś, gdy ukazał się w ciele i przebywał wśród ludzi, przedstawiam to, co w Bogu stało się widzialne.”
Mowy w obronie świętych obrazów I, 16
„Cześć oddawana obrazowi przechodzi na pierwowzór.”
Wykład wiary prawdziwej IV, 16, za Bazylim Wielkim
„Bóstwo jest nieskończone i niepojęte, a jedyne, co w Nim pojmujemy, to Jego nieskończoność i niepojętość.”
Wykład wiary prawdziwej I, 4
„Nie powiem nic swojego, lecz zbiorę w jedno to, co powiedzieli najwięksi nauczyciele.”
Źródło poznania, wstęp do Dialektyki
„Dzień Zmartwychwstania, rozjaśnijmy się, ludy! Pascha, Pańska Pascha! Ze śmierci bowiem do życia i z ziemi do nieba przeprowadził nas Chrystus Bóg.”
Kanon paschalny, pieśń I

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały