← Wróć do teologii

Justyn Męczennik

ok. 100 – ok. 165 · filozof i apologeta · Flawia Neapolis – Rzym

Opis

Justyn urodził się około 100 roku we Flawii Neapolis w Samarii, rzymskim mieście założonym obok dawnego Sychem (dziś Nablus). Pochodził z pogańskiej rodziny greckiej lub rzymskiej; sam przedstawia się jako syn Pryskusa i wnuk Bakcheusza. Był pierwszym chrześcijańskim myślicielem, który świadomie nazywał się filozofem i nosił płaszcz filozofa także po chrzcie, dlatego starożytni nazywali go Justynem Filozofem.

Na początku Dialogu z Tryfonem opisuje swoje poszukiwania. Najpierw poszedł do stoika, który nie umiał nic powiedzieć o Bogu. Perypatetyk od razu zażądał zapłaty, więc Justyn uznał, że nie jest prawdziwym filozofem. Pitagorejczyk kazał mu najpierw opanować muzykę, astronomię i geometrię. Dopiero platonik zachwycił go nauką o bytach bezcielesnych i nadzieją oglądania Boga. Wtedy, przechadzając się w samotności nad morzem, spotkał starca, który wykazał mu, że dusza nie zobaczy Boga własnymi siłami, i wskazał mu proroków, starszych od wszystkich filozofów, którzy zapowiedzieli Chrystusa. „W mojej duszy zapalił się ogień”, pisze Justyn, i odkrył, że to jest jedyna pewna i pożyteczna filozofia.

Nawrócił się około 130 roku, prawdopodobnie w Efezie, gdzie później miała się odbyć jego rozmowa z Żydem Tryfonem. Jako nauczyciel wędrował po miastach Wschodu, a w końcu osiadł w Rzymie i założył tam szkołę, w której wykładał wiarę chrześcijańską jako prawdziwą filozofię. Jego uczniem był Tacjan Syryjczyk. W Rzymie napisał dwie Apologie, czyli obrony chrześcijan skierowane do cesarza i senatu, w których dowodził, że karanie ludzi za samo imię chrześcijanina jest niesprawiedliwe, i po raz pierwszy opisał dla pogan chrzest i niedzielną Eucharystię.

Publicznie spierał się z filozofem cynikiem Krescensem, którego ośmieszył w dyspucie, i przewidywał, że ten będzie dążył do jego śmierci. Około 165 roku, za panowania Marka Aureliusza, Justyn i sześciu jego towarzyszy stanęli przed prefektem Rzymu Juniuszem Rustykiem. Zachowane Akta męczeństwa przytaczają ich przesłuchanie: Justyn wyznał wiarę w jednego Boga i w Jezusa Chrystusa, odmówił złożenia ofiary bogom, a po wyroku wszyscy zostali ubiczowani i ścięci. Kościół czci go jako świętego, a jego wspomnienie przypada 1 czerwca. Jest patronem filozofów.

Najważniejsze fakty

  • Urodzony - ok. 100 we Flawii Neapolis w Samarii (dziś Nablus)
  • Zmarł - ok. 165 (lub 167) w Rzymie; ścięty z sześcioma towarzyszami
  • Rodzina - syn Pryskusa, wnuk Bakcheusza; rodzina pogańska
  • Szkoły filozoficzne - stoicka, perypatetycka, pitagorejska i platońska, zanim przyjął chrześcijaństwo
  • ok. 130 - nawrócenie po rozmowie ze starcem nad morzem, prawdopodobnie w Efezie
  • Rzym - szkoła chrześcijańska „nad łaźniami Myrtinusa”; uczeń Tacjan Syryjczyk
  • ok. 150–155 - I Apologia do cesarza Antoninusa Piusa i jego synów
  • ok. 155–160 - Dialog z Tryfonem, spisany po wielu latach od rozmowy w Efezie
  • ok. 161 - II Apologia po straceniu trzech chrześcijan przez prefekta Urbikusa
  • Przeciwnicy - cynik Krescens; heretyk Marcjon, przeciw któremu napisał zaginiony traktat
  • Sędzia - Juniusz Rustyk, prefekt Rzymu i nauczyciel filozofii stoickiej Marka Aureliusza
  • Towarzysze - Chariton, Charito, Euelpist, Hieraks, Pajon i Liberian
  • Wspomnienie - 1 czerwca; patron filozofów
  • Znaczenie - najważniejszy apologeta II w.; pierwszy apologeta, którego obszerne dzieła się zachowały

Najważniejsze dzieła

Dzieła zachowane

  • ok. 150–155 - I Apologia: 68 rozdziałów do cesarza Antoninusa Piusa, jego synów, senatu i ludu rzymskiego. Odpiera zarzuty ateizmu i niemoralności, wykazuje wypełnienie proroctw w Chrystusie, porównuje wiarę z filozofią i mitologią, a na końcu opisuje chrzest i niedzielną Eucharystię. Dołączył do niej list cesarza Hadriana nakazujący sprawiedliwe procesy
  • ok. 161 - II Apologia: 15 rozdziałów, napisana po straceniu w Rzymie chrześcijanina Ptolemeusza i dwóch innych osób; tu znajduje się nauka o Logosie obecnym w każdym człowieku
  • ok. 155–160 - Dialog z Żydem Tryfonem: 142 rozdziały; zapis dwudniowej rozmowy w Efezie z uczonym Żydem, który uciekł przed wojną Bar Kochby. Zawiera autobiografię Justyna i obszerny wykład proroctw Starego Testamentu jako zapowiedzi Chrystusa

Dzieła zaginione

  • przed 150 - Zbiór przeciw wszystkim herezjom (Syntagma): pierwszy katalog herezji, o którym Justyn sam wspomina w I Apologii; korzystali z niego Ireneusz i Hipolit
  • II w. - Przeciw Marcjonowi: znany z cytatów u Ireneusza
  • II w. - O duszy, Psałterz, O jedynowładztwie Boga: tytuły podawane przez Euzebiusza z Cezarei; o ich treści wiemy niewiele

Pisma przypisywane i związane z Justynem

  • II w.? - O zmartwychwstaniu (De resurrectione): fragmenty w obronie zmartwychwstania ciała; autorstwo Justyna jest możliwe, ale sporne
  • III w. - Zachęta do Greków, Mowa do Greków, O jedynowładztwie: dawniej uznawane za dzieła Justyna, dziś przypisywane innym autorom
  • ok. 165 - Akta męczeństwa Justyna i towarzyszy: zapis przesłuchania przed prefektem Rustykiem, zachowany w trzech wersjach; najstarsza uchodzi za bliską oficjalnemu protokołowi

Twórczość teologiczna

Justyn był pierwszym chrześcijaninem, który na poważnie zmierzył się z pytaniem, jak Ewangelia ma się do filozofii greckiej. Nie odrzucał jej jak później Tertulian, ale też nie stawiał jej na równi z objawieniem. Uważał, że filozofowie dostrzegli cząstki prawdy, a pełnię prawdy przynosi dopiero Chrystus, wcielony Logos. Pisał prosto, często rozwlekle, ale z wielką szczerością, a jego dzieła są bezcennym świadectwem wiary i życia Kościoła w połowie II wieku.

Główne tematy

  • Logos zasiewający - Boski Logos, czyli Słowo i Rozum, który w pełni objawił się w Jezusie, był od początku obecny w każdym człowieku jak ziarno (logos spermatikos). Dlatego filozofowie i poeci mówili czasem prawdę, choć tylko częściowo i z błędami. „Cokolwiek ktokolwiek dobrze powiedział, należy do nas, chrześcijan”, a ci, którzy żyli zgodnie z Logosem, jak Sokrates i Heraklit, byli w pewnym sensie chrześcijanami przed Chrystusem.
  • Filozofia i Mojżesz - Platon i inni filozofowie mieli według Justyna czerpać część swoich myśli z Mojżesza i proroków, którzy żyli wcześniej. Chrześcijaństwo nie jest więc nowinką, lecz najstarszą i prawdziwą filozofią.
  • Syn Boży - Logos jest „innym Bogiem” niż Ojciec, innym co do liczby, ale nie co do woli, zrodzonym przed stworzeniem z mocy i woli Ojca, jak ogień zapalony od ognia, który niczego nie traci. To Logos ukazywał się patriarchom i Mojżeszowi w Starym Testamencie. Justyn podkreśla zarazem jedność Boga, ale jego język zawiera elementy podporządkowania Syna, które wyjaśniono dopiero w IV w.
  • Proroctwa - Najmocniejszym dowodem prawdy chrześcijaństwa jest wypełnienie proroctw: narodzenie z Dziewicy, życie, męka, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa oraz nawrócenie pogan zostały zapowiedziane setki lat wcześniej. W Dialogu broni greckiego tłumaczenia Izajasza („dziewica pocznie”) przeciw żydowskiemu odczytaniu („młoda kobieta”).
  • Nowy Izrael - Kościół jest prawdziwym, duchowym Izraelem. Prawo Mojżeszowe było przejściowe i dane z powodu zatwardziałości ludu, a teraz zostało wypełnione w Chrystusie, nowym i wiecznym Prawie i Przymierzu. Dialog z Tryfonem toczy się jednak w spokojnym tonie i kończy się życzliwym rozstaniem.
  • Chrzest - Chrzest nazywa „oświeceniem”: wierzący po modlitwie i poście zostają zaprowadzeni do wody i obmyci w imię Ojca, Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego, rodząc się na nowo.
  • Eucharystia - W I Apologii daje najstarszy pełny opis niedzielnej liturgii: czytanie „pamiętników apostołów” i proroków, kazanie przewodniczącego, modlitwy wiernych, pocałunek pokoju, przyniesienie chleba i wina z wodą, modlitwę dziękczynienia z odpowiedzią ludu „Amen”, Komunię roznoszoną przez diakonów także nieobecnym i zbiórkę dla ubogich. Ten pokarm nie jest zwykłym chlebem ani zwykłym napojem, lecz ciałem i krwią wcielonego Jezusa; mogą go przyjmować tylko ochrzczeni, którzy żyją według Jego nauki.
  • Niedziela - Chrześcijanie gromadzą się „w dniu zwanym dniem Słońca”, bo tego dnia Bóg zaczął stwarzać świat, a Chrystus zmartwychwstał.
  • Maryja - Jako pierwszy znany autor porównuje Maryję z Ewą: Ewa, będąc dziewicą, przyjęła słowo węża i zrodziła nieposłuszeństwo i śmierć, a Maryja, Dziewica, przyjęła z wiarą słowo anioła i zrodziła Tego, przez którego Bóg pokonuje węża.
  • Wolna wola i demony - Przeciw fatalizmowi broni wolnej woli: człowiek odpowiada za swoje czyny, dlatego czeka go sąd. Upadłe anioły i demony wprowadzają ludzi w błąd, kryją się za pogańskimi bóstwami i podsycają prześladowania.
  • Państwo - Chrześcijanie oddają cześć tylko Bogu, ale płacą podatki i modlą się za władców, zgodnie ze słowami „oddajcie Cezarowi, co należy do Cezara”. Niesprawiedliwe jest karanie ich za samo imię, bez dowodu przestępstwa.
  • Rzeczy ostateczne - Wierzy w zmartwychwstanie ciała i w tysiącletnie królestwo w odbudowanej Jerozolimie, ale przyznaje, że wielu prawowiernych chrześcijan tego poglądu nie podziela.

Słynne cytaty

W swobodnym przekładzie.

„W mojej duszy zapalił się nagle ogień i ogarnęła mnie miłość do proroków i do tych mężów, którzy są przyjaciółmi Chrystusa. Rozważając ich słowa, odkryłem, że to jest jedyna pewna i pożyteczna filozofia.”
Dialog z Tryfonem 8, 1
„Cokolwiek ktokolwiek dobrze powiedział, należy do nas, chrześcijan.”
II Apologia 13, 4
„Ci, którzy żyli zgodnie z Logosem, są chrześcijanami, choćby uważano ich za bezbożnych, jak wśród Greków Sokrates i Heraklit.”
I Apologia 46, 3
„Możecie nas zabić, ale zaszkodzić nam nie możecie.”
I Apologia 2, 4
„Tego pokarmu nie przyjmujemy jak zwykłego chleba ani zwykłego napoju.”
I Apologia 66, 2
„W dniu zwanym dniem Słońca zbierają się w jednym miejscu wszyscy, którzy mieszkają w miastach i na wsi, i czyta się pamiętniki apostołów lub pisma proroków, jak długo czas pozwala.”
I Apologia 67, 3
„Nikt rozsądny nie porzuca pobożności dla bezbożności.”
Akta męczeństwa Justyna 4; odpowiedź prefektowi Rustykowi

Moje notatki

Miejsce na notatki z lektury.

Materiały